„Ég skil ekki af hverju menn segja að Guðbergur Bergsson sé góður rithöfundur. Mér finnst hann skrifa tómt bull.“

Það var orðið langt síðan við Vigdís höfðum rætt um bókmenntir.

„Nei, mér finnst hann ágætur,“ svaraði hún.

Þetta fannst mér afleit byrjun á rökræðu. Mér finnst að skoðanaskipti eigi að fara þannig fram að ég setji fram skoðun og viðmælandinn samsinni mér. Þannig eru málin afgreidd fljótt og vel.

Mér datt samt strax í hug snjall leikur.

„Hefur þú lesið eitthvað eftir hann?“ 

Líklegast var að hún segði þetta bara til þess að vera ósammála mér og ekkert stæði að baki fullyrðingunni.

„Já, ég hef lesið nokkrar bækur.“

Hver fjárinn. Nú varð mín staða lakari. En þó hætti ég ekki í sókninni.

„Eins og til dæmis hvað?“

Nú þóttist ég hafa mátað hana, því að hún gæti örugglega ekki nefnt eina einustu bók.

Vigdís nefndi nokkrar bækur sem ég hafði aldrei heyrt getið. Þetta var lúalegt bragð. En það var ekki allt búið enn.

„En þú? Hefur þú lesið einhverjar bækur eftir Guðberg?“

Hvers konar spurning var þetta? Þetta kom málinu alls ekkert við og reyndar alveg fráleitt að spyrja svona. En þegar spurningin var ítrekuð gat ég ekki annað en neitað.

„Enda er hann svo leiðinlegur að það endist enginn til þess að lesa hann.“

Ég varð að bæta einhverju við.

„Heldurðu að menn hafi lesið allar bækur sem þeir tala um? Hve margir hafa lesið Moby Dick öðru vísi en í teiknimyndablaði? Eða Don Kíkóta? Sem allir bókmenntasnobbarar segja að sé besta bók allra tíma.“

„Hefur þú lesið Don Kíkóta?“

Þarna féll hún í gildruna.

„Nei, auðvitað ekki. Og það sannar mitt mál. Það hefur enginn lesið hana.“

Svo datt mér snjöll viðbót í hug:

„Auk þess er þýðingin eftir Guðberg Bergsson, rosalega leiðinleg, uppskrúfuð og asnaleg.“

„Hvernig veistu það ef þú hefur ekki lesið hana?“

„Ég veit að það er kalt á Norðurpólnum, þó að ég hafi ekki komið þangað.“

Ég er meistarinn.

Ég hef vitað allt um Guðberg Bergsson frá því að hann gaf út Ástir samlyndra hjóna árið 1967. Séra Pétur Magnússon skrifaði í Morgunblaðið:

„Um verkið í heild sinni er það að segja, að það er samhengislítill, lágkúrulegur þvættingur, í stíl, sem er hvorki fugl né fiskur. Orðbragðið er víða dónalegt með afbrigðum, fallið til að setja megnt óbragð í munn inn á siðuðu fólki. Engin ein opna bókarinnar, býr að vísu yfir eins miklu af samanþjöppuðu klámi, og metopna skáldsögunnar, er ég gat um fyrr.

En í þessari veður aftur á móti uppi guðlast af grófu tagi, og auk þess svo viðbjóðslegt níð um sálmaskáldið séra Hallgrím Pétursson og Guðríði konu hans, að furðu gegnir. Þetta níð um hið andlega stórmenni er þannig, bæði að efni og formi, að erfitt er að hugsa sér, að andlega heill maður hafi skrifað það. — Til þess að eigi sé ætlað, að hér sé verið að ýkja, er óumflýjanlegt að   bregða    upp    sýnishorni   af andagift og stíl höfundarins, þar sem hann fer á kostum um efni, sem honum er sýnilega mjög hugleikið.

— „Konan böðlaðist með ljáinn, meðan hann (séra Hallgrimur) flatmagaði á nýslegnu túninu í sláttuvísu. Kjólinn flettist um læri hörkuduglegrar konunnar í skáranum. Oft hló hann uns hún lamdi hann aftur til vits með orfhælnum. Djöfullegur hlátur hans ætlaði að setja hana af sönsunum. Hann girntist sjúkt klof hennar, sem aldrei myndi unna honum hvíldar fyrr en í gröfinni. —-------
— 
Ég get ekki fengið af mér að þjaka siðaðan lesanda með frekari tilvitnunum í þennan hálfvitalega og illkynjaða samsetning. Ég vil ekki stofna til þess, að mönnum verði mjög óglatt.

— Fjarri fer því, að í þessum tilvitnaða kafla sé að finna versta klámið, sem sagan býr yfir. En þetta sýnishorn ætti að nægja til þess að lesandinn geti öðlast innsýn í hinn frjóa hugarheim mannsins, sem skrifaði söguna, og gert sér jafnframt grein fyrir stílnum, sem er svo einkar  samboðinn  efninu.

Hafa niðurrifsmenn fagurfræðanna í landinu ekki lengur neitt að óttast frá hálfu heilbrigðs almenningsálits? Sætta sóknarbörn Hallgrímskirkjusóknar og aðrir sem eru að reisa musterið mikla á Skólavörðuhæðinni, sig við, að sú bók sé þakin lárviðarsveigum, er lýsir manninum, sem musterið er helgað, sem dónaleg um og siðlitlum vesaling? Er það sú mynd af trúarskáldinu, sem feður og mæður innan þessa safnaðar, óska að grópist í huga barna sinna?

— Er þeim og öðrum foreldrum í landinu sama um, þó að hin blygðunarlausa afvegaleiðsla á vegum bók mennta og lista sé látin halda áfram að skæla bæði vitsmuna og kenndalíf uppvaxandi æskunnar og gera hana að andlegum hálfdrættingum, og þá sem verst verða úti, að aumasta vandræðalýð?
— 
— Er fólkið ekki ennþá farið að gera sér ljóst, hin örlagaríku orsakatengsl milli niðurrifsbókmenntanna og niðurrifs listarinnar — á vegum ljótleikans, — sem fara hamförum um jörðina og auðnuleysis hinna sívaxandi hópa vandræðabarna og vandræðaunglinga, sem verður æ átakanlegra með hverju ári sem líður? Geta menn ekki látið sér skiljast, að hin þrálátu áhrif þessara ljótu verka, valda smám saman sefjun, sem uppvaxandi æskan getur ekki hrundið af sér?“

Þetta sagði guðsmaðurinn semsé um Guðberg og það var nóg fyrir mig.

Og þó.

Kannski maður ætti aðeins að glugga í þennan viðbjóð.

Benedikt Jóhannesson

www.heimur.is/benedikt