Eltið peningana! Það er gömul og góð aðferð við að skrifa fréttaskýringar um valdaátök í fyrirtækjum. Þessi formúla kemur í góðar þarfir þegar lagt er mat á skýrslu stýrihópsins um REI. Hún er talsvert moð en þessa ályktun er hægt að draga: Peningamenn tóku völdin og fengu völdin.

Bjarni Ármannsson og Hannes Smárason tóku völdin af Vilhjálmi Þ. Vilhjálmssyni, þáverandi borgarstjóra. Raunar afhenti gamli góði Villi þeim völdin án þess að gera sér grein fyrir því. Það var hlaupið stuð í mannskapinn; það átti að græða mikið á skömmum tíma og leynilegir kaupréttarsamningar til útvalinna starfsmanna drifu þá hina sömu áfram með dollaraglampa í augum. En þeir fóru fram úr sjálfum sér. Þegar babb kom í bátinn í október sl., og spyrnt var við fótum, mátti heyra á þúsundum borgarbúa, m.a. þeim Össuri Skarphéðinssyni, Degi B. Eggertssyni og Birni Inga Hrafnssyni, að borgin væri að fara á mis við tugi milljarða hagnað á næstu árum með því að fara ekki í REI-útrásina. Það eru svonefnd Reykás-heilkenni borgarbúa.

Skýrsla stýrihóps borgarstjórnar um málefni Orkuveitu Reykjavíkur og dótturfyrirtæki þess, Reykjavík Energy Invest, REI, leiðir fyrst og fremst í ljós hvað Bjarni Ármannsson, þáverandi stjórnarformaður REI, og Hannes Smárason, þáverandi forstjóri FL Group, hafa ráðið ferðinni algjörlega í þessu máli. Það sést best á því að FL Group fékk og sendi frá sér tölvupósta (með track changes eins og Svandís Svavarsdóttir orðaði það) til að hafa áhrif á gerð margumrædds þjónustusamnings á milli Orkuveitu Reykjavíkur og Reykjavik Energy Invest. En sá samningur gekk út á að veita REI einkarétt á þjónustu OR á vettvangi orkuvinnslu úr jarðvarma til 20 ára. Þessi samningur átti síðan að renna inn í hið sameinaða fyrirtæki REI og Geysir Green Energy sem raunar átti líka að heita REI.

Bjarni Ármannsson og Hannes Smárason réðu hraðanum og leyndinni sem allir tala um sem einhverja „óútskýrða“ hluti. Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson segir að hann hafi viðurkennt mistök sín sem hefðu fyrst og fremst verið þau að fara of hratt í þessu máli. En þá vaknar spurningin: Hvers vegna fór Vilhjálmur svona hratt? Svarið er öruggleg að það var þrýst mikið á hann og það átti að keyra hlutina hratt í gegn – og hann lét undan þeim þrýstingi.

Skýrsla stýrihópsins dregur engan til ábyrgðar og borgarfulltrúar kynna hana fullir af hrifningu sem einhvers konar kennsluplagg í Víti til varnaðar. Það er gott og vel. En er þá málið búið? Er búið að lenda því þótt fyrir liggi að útséð er um að REI og Geysir Green sameinist? Margir borgarbúar eru orðnir svo leiðir á þessu máli að þeir grétu það ekki þótt málinu væri lokið með skýrslu stýrihópsins – hvað þá þegar hún er svona stórkostleg og yfirgripsmikil.

Bjarni Ármannsson er löngu kunnur fyrir að vera hæfur stjórnandi í fjármálageiranum – þægilegur og einstaklega viðkunnanlegur maður sem á auðvelt með að vinna með öllum. Það dugir samt ekki til að útskýra það hvers vegna Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson gaf Bjarna og vini hans, Jóni Diðriki Jónssyni, og aðeins þessum tveimur mönnum, kost á að kaupa hlut í fyrirtæki borgarinnar, Reykjavik Energy Invest. Ekkert útboð. Engin einkavæðing. Handvalið. Hvað með verðið? Þetta er algjörlega óskiljanlegt. Get ég einn manna keypt hluta í Ráðhúsi Reykjavíkur vegna þess að ég er fenginn til þess að innrétta nokkur herbergi upp á nýtt og búa til meiri verðmæti úr húsinu fyrir hönd borgarbúa?

Ef borgarstjórn væri stjórn í almenningshlutafélagi þá væri það „næsta víst“, eins og Bjarni Fel. segir, að forstjóri fyrirtækisins sem og aðrir helstu stjórnendur þess yrðu látnir taka poka sinn með hraði ef þeir væru með leynimakk gagnvart stjórn fyrirtækisins. Helsta hlutaverk stjórnar fyrirtækis er að halda utan um fjárfestingar og skuldbindingar þess, marka stefnuna, hafa eftirlit, setja félaginu markmið, ráða forstjóra og annast gerð kaupréttarsamninga því í þeim geta falist verulegar skuldbindingar fyrir fyrirtækið, eins og dæmin sanna í stærstu fyrirtækjum landsins. Það kemur því ekki á óvart að kaupréttir starfsmanna á hlutabréfum í REI (eign borgarbúa) séu taldir einn ámælisverðasti þátturinn í skýrslu stýrihópsins. Þeim var leynt fyrir stjórn fyrirtækisins, þ.e. borgarfulltrúunum í okkar tilviki.

En hverja ætlar stjórn fyrirtækisins, þ.e. Borgarstjórn Reykjavíkur, að láta taka poka sína í málinu. Vilhjálmur borgarstjóri er hættur sem borgarstjóri vegna málsins. Ábyrgð hans er mikil og hann verður að axla hana. Það gerir hann líklegast með því að taka ekki við sem borgarstjóri eftir eitt ár þegar Ólafur F. hættir. En á Vilhjálmur að segja af sér sem borgarfulltrúi? Hann segist sjálfur ekki hafa hugleitt það. Þarna kristallast vandinn að hafa foringja borgarstjórnarflokksins sem borgarstjóra. Þetta mál er það sama og þegar formaður stjórnar verður „starfandi stjórnarformaður“ og verður eins konar yfirforstjóri sem á líka að hafa eftirlit með sjálfum sér.

En hvaða embættismenn verða þá látnir fjúka? Svarið er að finna í myndbirtingu Morgunblaðsins um skýrslu stýrihópsins undir fyrirsögninni: Fóru leynt með samninga. Það eru þeir Hjörleifur B. Kvaran, starfandi forstjóri OR, og Guðmundur Þóroddsson, forstjóri REI en hann er í leyfi sem forstjóri OR. Þeir segja sjálfsagt ekki af sér vegna málsins en ég held að þeirra bíði „starfslokasamningar“ á næstunni, jafnvel „feitir starfslokasamningar“ að hætti einkageirans.

Bjarni sagði við fjölmiðla eftir að hann lét af starfi stjórnarformanns REI að hann væri í sjálfu sér sáttur við samkomulagið við borgina. Þeir Jón Diðrik færu báðir fjárhagslega skaðlausir frá borði. Hann sagði að hann hefði verið beðinn um að koma að verkefninu og þá hefði verið lagt upp með að hugvitið frá Orkuveitunni og fjármagnið frá einkageiranum, Geysi Green, myndu sameinast og leggja upp í sameiginlega vegferð á erlendri grund.

Þá vegferð þekkja núna allir: REI varð að NEI. Peningamenn tóku völdin og fóru fram úr sjálfum sér. Og núna sjá allir eftir að hafa elt peningana.

Jón G. Hauksson
jgh@heimur.is