Stefán Ólafsson, prófessor við Háskóla Íslands, sagði á ráðstefnu eldri borgara um skatta og skerðingar að „ríkið væri stærsti lífeyrisþeginn“. Þetta var athyglisverð staðhæfing og virðist hafa hitt í mark. Enda ágætlega orðað hjá Stefáni. Í Kastljósi var hins vegar á honum að skilja að hann vildi ekki afnema hátekjuskattinn á hina breiðu, vinnandi millistétt. En þar er ríkið, samkvæmt sömu skilgreiningu, „stærsti laun-þeginn“, þ.e. allt of stór hluti launanna fer til ríkisins í stað þess að nýtast millistéttinni.

Umræðan um kjör eldri borgara er þörf. Þetta er hins vegar flókið mál og marga pytti að varast - líka fyrir Stefán. Stærsti pytturinn er auðvitað sá að hinir öldruðu eru ekki ein stétt og kjör eldri borgara eru afar mismunandi. Margir eldri borgarar hafa það mjög gott, m.a. fyrrverandi háttsettir embættismenn hjá ríkinu, á meðan margir hafa það slæmt fjárhagslega.

Stefán og aðrir ræðumenn á ráðstefnunni sögðu stóra málið vera það að skattar og skerðingar eyðileggi ávinninginn af lífeyrisgreiðslum. Fyrir það fyrsta þurfi eldri borgarar að greiða um 37% staðgreiðsluskatt af greiðslum úr lífeyrissjóðum og í annan stað skerðist bætur almannatrygginga eftir því sem greiðslurnar úr lífeyrissjóðunum eru hærri.

„Við héldum að lífeyrissjóðirnir væru fyrir fólkið og til að bæta hag þess, en í stað þess fer þetta aðallega í það að losa ríkið undan útgjöldum vegna almannatrygginga,“ sagði Stefán.

Einar Árnason, hagfræðingur eldri borgara, sagði að í Svíþjóð héldi fólk öllum bótum almannatrygginga óskertum, þ.e. að 100% ellilífeyrisþega fengi fullar bætur, en 70% ellilífeyrisþega í Danmörku. Hann sagði að hér á landi væru aðeins 1% ellilífeyrisþega með fullar bætur.

Það sem gleymdist á ráðstefnu eldri borgara var að ræða um samhjálpina almennt. Fyrir hverja er samhjálpin? Flestir eru sammála um að hún eigi fyrst og fremst að vera fyrir sjúka og fátæka. Á ríkið að halda úti öflugri samhjálp í formi bóta úr almannatryggingum fyrir vel stæða eldri borgara? Hvers vegna var það ekki rætt á ráðstefnunni? Stefán gengur út frá því að það sé gefið og að allir séu því sammála.

Ágætur maður benti mér á að líklegast væri best að allir eldri borgarar fengju sömu grunnupphæð úr almannatryggingum, óskerta. Hinir fátæku fengju síðan sérstaka fátækratryggingu. Þetta væri líkt núverandi fyrirkomulagi í praxís – en að hlutirnir væru þá kallaðir réttu nafni: fátækratryggingar í stað almannatrygginga.

En er óréttlátt að ríki og sveitarfélög taki samtals 37% staðgreiðsluskatta af greiðslum úr lífeyrissjóðum til eldri borgara? Og ætti kannski frekar að taka upp fjármagnstekjuskatt af þeim hluta lífeyrisgreiðslanna sem byggist á ávöxtun iðgjaldanna? Skiptingin þarna á milli gæti að vísu verið svolítið snúin.

Iðgjöld launþega í lífeyrissjóði eru frádráttarbær frá skatti. Á síðustu árum eru dæmi þess að samið hafi verið um allt að 16% mótframlag frá atvinnurekendum, t.d. hjá flugmönnum. Þá þekkist í einkasamningum að mótframlag vinnuveitandans sé yfir 20%. Á þetta allt að vera skattfrjálst að fullu þegar kemur að greiðslum úr sjóðunum? Ég held að Indriði hjá skattinum samþykki það seint.

Það væri vissulega hægt að taka upp það kerfi að iðgjöld í lífeyrissjóði væru að fullu skattskyld í upphafi en á móti kæmi að lífeyrisgreiðslurnar í ellinni yrðu skattfrjálsar. Lífeyrissparnaður yrði þá af sama toga og sá sparnaður sem fer inn á bankabók eða til kaupa á hlutabréfum. Allt umfram innborgun viðkomandi launþega og mótframlags atvinnurekandans yrði þá hugsanlega skattað eins og fjármagnstekjur. Er þetta rétta leiðin? Ég veit það ekki.

Ég held hins vegar að flestir geti verið sammála um að hafa skatta á launþega og lífeyrisþega sem fæsta og lægsta. Þess vegna kom mér það á óvart að í Kastljósinu var á Stefáni að skilja að hann vildi ekki afnema hátekjuskatt hinnar breiðu, vinnandi millistéttar á Íslandi – en hjá henni fer næstum helmingurinn af laununum til ríkisins og ríkið er, samkvæmt hugsun hans, „stærsti launþeginn“ á hinum almenna vinnumarkaði. 

En andi ráðstefnunnar var góður: Drögum úr sköttum og skerðingum. Aldrei verður góð vísa of oft kveðin.

Jón G. Hauksson

jgh@heimur.is