Æ sér gjöf til gjalda segir góður íslenskur málsháttur. Í nýlegu hefti af Vanity Fair er grein um Bill Clinton og þátt hans í misheppnaðri baráttu konu sinnar. Það sem helst vekur áhuga í greininni er hve Clinton er fús að leggja lag sitt við alls kyns vafasama náunga. Dómgreind forsetans fyrrverandi, sem aldrei var talin mjög góð, virðist hafa versnað til muna. Margir muna það þegar forsetinn endaði feril sinn á því að náða ýmsa sakamenn, meðal annars menn sem höfðu styrkt hann til framboðs. Á þeim tíma var forsetinn skuldum vafinn, en það hefur heldur betur breyst. Á undanförnum átta árum hafa þau hjón fengið tekjur upp á  meira en 100 milljónir dala, um átta milljarða króna.

Tekjur Bills koma úr fjórum áttum: Hann hefur grætt á bókaskrifum, hann tekur milli 10 og 30 milljónir króna fyrir hvern fyrirlestur sem hann flytur, hann fær eftirlaun sem forseti og loks sinnir hann „ráðgjafastörfum“ fyrir fyrirtæki. Auk þess greiðir ríkið fyrir hann ýmsan kostnað við skrifstofuhald og lífverði.

Það er áhugavert fyrir Íslendinga sem hafa mikinn áhuga á eftirlaunum æðstu manna, að Clinton fékk eftirlaun frá 53 ára aldri. Þau eru um 12 milljónir króna á ári og greiðast óháð því hvort hann vinnur önnur störf.

Ronald Reagan var gagnrýndur fyrir það að taka tvær milljónir dala fyrir að halda fyrirlestur í Japan. Clinton virðist ekki fá jafnmikið fyrir hvern fyrirlestur og þarf að halda sjö eða átta til þess að ná „skandal fjárhæð“ Reagans. Skandallinn á sínum tíma fólst helst í því að Reagan hefði sem forseti getað gert Japönum einhverja greiða sem þeir launuðu með þessum hætti.

Clinton hrósaði sér alltaf af því hve heiðarlegur og duglegur hann væri. Flestir töldu að hið síðarnefnda ætti betur við meðan hann var forseti og það virðist óbreytt. Hann beitir áhrifum sínum sem fyrrverandi forseti til þess að koma á ýmsum viðskiptum fyrir vini sína, sem ekki eru allir taldir heimsins bestu pappírar. Í Kasakstan hikaði Clinton ekki við að lýsa stuðningi við framboð Nursultan Nazarbayev forseta til formennsku í Öryggis og samvinnusamtökum Evrópu. Kasakstan þykir ekki með fremstu ríkjum í lýðræði og það segir sína sögu að forsetinn var kjörinn með 91% atkvæða í síðustu kosningum. Yfirlýsing Clintons var þvert á stefnu Bandaríkjanna, en daginn eftir þessa yfirlýsingu var skrifað undir þrjá samninga fyrir hönd fyrirtækis vinar hans Franks Giustra.

Clinton gegnir auðvitað ekki lengur opinberu embætti, en margt af því sem hann gerir þykir hvorki sæmandi forseta né fyrrverandi forseta. Með öðrum orðum þykir hann hafa gert lítið úr forsetaembættinu með því að umgangast vafasama náunga og vera til sölu. Hann hikar ekki við að fljúga heimshorna milli í einkaþotum vina sinna.

Aðaltilgangur eftirlauna frá ríkinu var einmitt að koma í veg fyrir það að menn sem voru í æðstu stöðu þyrftu að leggjast svo lágt. Það má ekki gleyma því að þau hjón hafa „lánað“ 22 milljónir dala um tvo milljarða króna til kosningabaráttu Hillary. Hefði hún náð kjöri hefðu peningarnir haft áhrif á val forsetans. 

Allt þetta vekur menn til umhugsunar um hvernig sambandi kjörinna fullrúa og stjórnmálamanna sé háttað á Íslandi. Alltaf koma upp öðru hvoru sögur af því að ráðherrar sjáist í laxveiðiferðum með fyrirtækjum. Er það við hæfi?

Í vetur var sagt frá því að ráðherrar hefðu farið með einkaflugvélum á fundi. Býsnast var yfir kostnaði ríkisins vegna þessa. Auðvitað má alltaf um slíkt deila, en oft virðist gleymast að reikna með því að tíminn kann að vera einhvers virði. En þessi kostnaður var þó uppi á borðum.

Stöku sinnum hefur komið fram að stórfyrirtæki hafi boðið ráðamönnum með sér í ferðir og jafnvel boðið þeim og þeirra nánustu ókeypis far í flugvélum eða einkaþotum.

Spyrja má hvort þetta sé ekki allt í fínu lagi. Er ekki gott að stjórnmálamenn og menn úr atvinnulífinu hittist og kynnist? Því má örugglega svara játandi. Það er alltaf æskilegt að menn þekkist. Hins vegar þarf líka að ræða það hvað er viðeigandi. Dagur í góðri laxveiðiá getur kostað hátt í þrjúhundruð þúsund krónur á mann og er þá ekki reiknað með dýrasta víni með kvöldmatnum. Líklega kostar flugferð með einkaþotu til Feneyja eða Barcelona eitthvað svipað.

Þannig væru nokkrar boðsferðir á ári jafnmikils virði og lítill bíll. Þætti mönnum það ekki örugglega óviðeigandi að fyrirtæki gæfi kjörnum embættismanni eða konu hans bíl?

Hvað fá fyrirtækin í staðinn? Kannski móttöku þegar mikilvægir erlendir viðskiptamenn koma í heimsókn. Það getur líka verið allt í lagi nema ef fyrirtækjum er mismunað og þau sem ekki bjóða í lax eða flug fá ekki slíkar móttökur.

Að sjálfsögðu má velta fyrir sér skattahlið slíkra ferða. Ættu menn ekki að greiða skatta af hlunnindunum? Hvar á þá að setja mörkin? Má bjóða stjórnmálamönnum í mat eða gefa þeim jólagjafir?

Í Bandaríkjunum er strangar reglur um það hvað stjórnmálamenn mega þiggja og sér í lagi er þar talið mikilvægt að allt sé uppi á borðum. Þá getur hver og einn metið hvort æðstu embættismenn eigi í óviðurkvæmilegum samskiptum við einhverja aðila, innlenda eða erlenda.

Allar gjafir og boð sem væri yfir ákveðnu verðgildi, segjum tíu þúsund krónur, yrðu skráð og birt opinberlega. Hvort sem það snerti embættismanninn eða maka hans. Þá væri það bara málsverðurinn sem væri ókeypis.

Benedikt Jóhannesson