Stjórnvöld hrósa sér af mikilli uppsveiflu hér á landi undanfarin ár. Einn ráðherranna benti nýlega á það í blaðagrein, að kaupmáttur tekna eftir skatt væri nú þriðjungi meiri en verið hefði 1994. Hann bætti því við að slíkur árangur væri óþekktur í íslenskri hagsögu og þótt víðar væri leitað.

Hér má spyrja tveggja spurninga:

*Má þakka stjórnvöldum kaupmáttaraukninguna undanfarin ár?
*Ber mikill kaupmáttur þá vott um farsæla hagstjórn?

Óhætt er að svara fyrri spurningunni játandi.

Stjórnvöld hafa með ýmsu móti lagt grunn að auknum langtímahagvexti undanfarin ár. Verð ræðst nú á markaði en ekki á ríkisstjórnarfundum. Vextir ráðast einnig á markaði. Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði hefur auðveldað verslun við útlönd og þannig ýtt undir hagvöxt. Lægra hlutfall af hagnaði fyrirtækja fer nú í skatt en áður og hagræðing í rekstri fyrirtækja er því eftirsóknarverðari. Stjórnvöld hafa lækkað skatt á hæstu laun og þannig hvatt fólk til vinnu. Allt þetta stuðlar að því að kaupmáttur vaxi óvenjumikið um sinn, til dæmis um 2-2½ prósent á ári í stað 1½-2 prósenta. Og þetta er stórt stökk! En þetta skýrir ekki vöxt kaupmáttar um þriðjung á átta árum.

Skýringarnar á kaupmáttaraukningunni undanfarin ár er fyrst og fremst að finna í þenslunni, sem stjórnvöld hafa komið af stað. Hér var lítill hagvöxtur á árunum 1990 til 1995, en þá hófust miklar opinberar framkvæmdir. Neysla jókst og þjóðin safnaði skuldum. Um leið jukust umsvif í atvinnulífinu og þensla jókst á vinnumarkaði. Kaupmáttur launa rauk upp. Halli á viðskiptum við útlönd var geysimikill um tíma. Á mörgum mátti skilja að ekki væri ástæða til þess að hafa áhyggjur af viðskiptahallanum, því að til hans væri stofnað vegna bjartsýni í einkageiranum, en hið opinbera ýtti ekki undir hann. Fjármálaráðherrann missti það út úr sér að viðskiptahallinn væri ekki með ríkisábyrgð. En nú hefur komið í ljós að svo var. Samkvæmt greinargerð sem Lánasýsla ríkisins sendi nýlega frá sér jukust skráðar ríkisábyrgðir úr 200 milljörðum árið 1997 í 450 milljarða í lok árs 2002. Sem hlutfall af landsframleiðslu námu ríkisábyrgðirnar tæpum 40% af landsframleiðslu 1997, um 50% árið 2000 og um 60% 2002. Þetta má aðallega skýra með auknum ábyrgðum Íbúðalánasjóðs. Opinber lán til íbúðakaupa eru meginskýringin á aukinni neyslu undanfarin ár.

Þá er að líta á seinni spurninguna. Er hækkun kaupmáttar tekna um þriðjung á átta árum merki um góða hagstjórn? Svarið er nei. Meginviðfangsefni hagstjórnar er að draga úr hagsveiflum, ekki að koma þeim af stað eða draga þær á langinn. Svona miklar sveiflur í kaupmætti launa torvelda áætlanagerð fólks og fyrirtækja. Þeir sem settu á stofn fyrirtæki fyrir átta árum gerðu ekki ráð fyrir að launakostnaður myndi rjúka upp num tugi prósenta á fáum árum. Sprotafyrirtækin týna tölunni í svo miklum uppgangi og langtímahagvöxtur verður því minni en ella. Hægur og jafn hagvöxtur er farsælli til langframa. En því miður er ekki mikil von til þess að stjórnmálamenn líti mjög langt fram á við. Þeirra sjóndeildarhringur er næstu kosningar. Þeir taka því þenslu fram yfir stöðugleika.

Hvað eiga fjölmiðlar að taka fyrir þegar lítið er að frétta?

Innrásin í Írak hefur nú staðið í nokkra daga.  Þann tíma hafa fréttir fjölmiðla að miklu leyti snúist um hana. Jafnframt hefur hún að mestu einokað umræðuþætti. Áhrifaríkar myndir fylgja þessum fréttum, en að öðru leyti er stríðið frekar slæmt fréttaefni. Þar ber ýmislegt til:

* Spennuna vantar. Úrslitin voru ráðin fyrirfram (spennan snýst fremur um það hve lipurlega Bretum og Bandaríkjamönnum gengur að koma sér úr landinu eftir að stríðinu lýkur).

*Stríðsaðilar skammta upplýsingar. Lítið er því vitað um gang átakanna.

*Þar sem stríðsaðilar sjá fjölmiðlum fyrir fréttum eru þær litlu fréttir sem berast mjög ótraustar. Stríðsaðilar hafa ekki alltaf hag af því að sannleikurinn komi fram.

Það er hins vegar mat fréttamanna að stríð í Írak sé mikilvægasti atburður líðandi stundar. Þess vegna er hangið yfir því, þó að lítið sé að frétta. Þeir sem horfðu á Kastljós á sunnudagskvöld þurftu meðal annars að melta vísdómsmola á borð við þessa:

,, Það er því miður eðli átaka að fólk fellur.“
,,Það er mjög margt sem getur gerst á næstu dögum.“

Sú spurning vaknar hvort ekki megi láta málið bíða í bili, að minnsta kosti þangað til eitthvað er um það að segja. Á meðan getum við haldið okkur við skattamálin og landbúnaðarstefnuna.

Sigurður Jóhannesson

Fleiri pistlar