Kvikmyndin Fallið, sagan af síðustu dögum Hitlers er einhver áhrifamesta mynd síðari ára. Hún var sýnd á kvikmyndahátíð nýlega og var sýnd áfram vegna þess hve margir sóttu hana. Myndin er að hluta byggð á bókinni Til hinstu stundar, sögu einkaritara Hitlers, Gertrud Junge. Mér sýnist myndin fylgja bókinni vel, en auk þess er bætt inn köflum sem byggja á öðrum heimildum. Bók frú Junge kom út árið 2002 en hún er skrifuð árið 1947 þegar atburðirnir voru henni í fersku minni.. Eftir stríðið hafði enginn áhuga á slíkri bók. Á þeim tíma vildu Þjóðverjar helst gleyma. Í myndinni skiptast á senur úr byrginu og blóðug átök í Berlín. Sumir telja það galla á myndinni að Hitler er ekki alltaf eins og villidýr. Það er greinilegt að Hitler hefur tapað raunveruleikaskyninu og talar um að senda til varnar hersveitir sem ekki eru til lengur. En hann er kurteis við málsverði með Evu Braun og öðrum og þykir vænt um að börn Göbbels syngi fyrir hann. Skömmu síðar talar hann um að þýska þjóðin eigi skilið að eyðast því að hún hafi brugðist. Myndin vekur upp spurningar um það hvernig maður Hitler hafi verið. Sagan um árásarstríð hans gegn nær öllum nágrannaþjóðum og yfirgang gegn Gyðingum og öðrum minnihlutahópum er kunn. Það er ekki að ástæðulausu að hann hefur ásamt Stalín og fleirum verið flokkaður með skrímslum mannkynssögunnar.

Um fáa menn hefur verið skrifað jafnmikið og Hitler. Um einkalíf hans eru hins vegar ekki til jafnáreiðanlegar heimildir og aðra þætti lífs hans. Sumt verður auðvitað aldrei ljóst því að þeir sem til frásagnar voru skildu ekki eftir sig neinar upplýsingar. En var Hitler skrímsli og ef svo var; hvers vegna kusu Þjóðverjar hann yfir sig?

Hitler var prentvilla

Hitler fæddist í Austurríki og var sonur hjónanna Klöru og Alois Hitlers. Mikill aldursmunur var á þeim hjónum, hann var 51 árs en hún 28 ára. Það er athyglisvert að Hitlers nafnið á sér stutta sögu. Alois bar upprunalega nafnið Schicklgruber en móðir hans giftist þegar hann var sex ára manni sem hét Hiedler. Alois var síðar skráður sonur hans, en nafnið misritað Hitler. Hitler er sem sé prentvilla og margir hafa velt því fyrir sér hvort múgurinn hefði kallað „Heil Schicklgruber!“ af jafnmikilli áfergju og hann hrópaði Heil Hitler!

Nær allir eru sammála um að Hitler hafi verið letiblóð fram eftir aldri. Honum gekk ekki vel í skóla. Eina fagið sem hann hafði áhuga á var teikning, en honum var tvisvar synjað um inngöngu í listaháskóla í Vínarborg. Vinur hans talaði um að á Vínarárunum hefði Hitler í fyrsta sinn sýnt miklar skapsveiflur. Þá dó móðir hans en faðir hans dó nokkrum árum áður. Hitler leit á þessum árum á sig sem listamann og hugsaði sér að verða sjálfmenntaður arkitekt. Hann sýndi óperum mikinn áhuga, sérstaklega Wagner.

Hann flutti til München og gerðist sjálfboðaliði í þýska hernum þegar fyrri heimstyrjöldin braust út. Fræg mynd er til af Hitler í mannfjölda þegar verið er að segja frá því að stríð sé hafið. Gleðisvipurinn á andlitinu leyndir sé ekki. Hitler var talinn duglegur hermaður, en hann náði ekki miklum frama, var liðþjálfi í stríðslok. Ósigur Þjóðverja urðu honum mikil vonbrigði og hann fór að sýna stjórnmálum áhuga. Hann gekk í Þýska verkamannaflokkinn sem var lítill öfgaflokkur. Þar kom í ljós að Hitler hafði mikla hæfileika til þess að halda ræðu sem greip fjöldann. Fljótlega varð hann foringi flokksins og nafnið var Þjóðernisjafnaðarsinnaði þýski verkamannaflokkurinn, í daglegu tali Nasistaflokkurinn.

Kynlaus kvennamaður

Hitler vildi verða maður fjöldans. Árið 1923 reyndi hann uppreisn í München, en þegar hún tókst ekki ákvað hann að til þess að ná völdum yrði það að vera með lögmætum hætti. Í kreppunni upp úr 1930 jókst fylgi flokksins mikið og hann fékk milli 30 og 40 prósent atkvæða í tvennum kosningum árið 1932. Árið 1933 varð hann kanslari og nokkrum mánuðum síðar hafði þingið samþykkt alræði flokks hans. Fátækur listamaður sem þekkti engan þegar hann kom til Þýskalands 20 árum áður var orðinn einvaldur.

Margir hafa staðnæmst við kynhneigð Hitlers, en flestum ber saman um að hann hafi verið mjög feiminn og engum sögum fer af því að hann hafi átt nokkurt kynlíf. Hann laðaðist þó að konum. Systurdóttir hans Geli Raubal varð fylgikona hans á árunum 1928 til 31 en þá fyrirfór hún sér. Sögur fara af afbrýðissemi Hitlers á þessum árum en hann tók fráfall hennar mjög nærri sér.

Hitler höfðaði mjög til þýskra kvenna. Halldór Laxness segir í Skáldatíma frá þremur bláfátækum og heilsulausum gömlum konum í Leipzig, sem voru svo miklir stuðningsmenn Hitlers að þær táruðust þegar Halldóri varð það á að hallmæla foringjanum í þeirra viðurvist. Hitler sagðist sjálfur ekki vilja giftast vegna þess að þá skemmdi hann ímynd sína meðal þýskra kvenna. Ekki var fjallað um Evu Braun opinberlega vegna þessa.

Myndin af Hitler sem óðum múgsefjunarræðumanni er mörgum efst í huga, en þeir sem næst honum stóðu sögðu að hann hefði oft verið hlýr og skemmtilegur maður. Göbbels, áróðursmálaráðherra Hitlers, er í hugum flestra blindaður af undirgefni sinni við foringjann. Hann lét sér ekki nægja að hann og kona hans fylgdu Hitler í sjálfsmorði heldur byrluðu þau hjón sex börnum sínum líka eitur, eins og sést í kvikmyndinni. Því kemur það á áovart að Göbbels var sagður hafa mikla kímnigáfu og að oft hefði verið kátt á hjalla í kvöldboðum hjá Hitler og honum.

Skálkur og séntilmaður?

Þó að Hitler væri miskunnarlaus og krefðist undirgefni af sínum mönnum þá var hann samt lengi að taka ákvarðanir þegar deilur komu upp í flokknum. Honum fannst betra að fresta málum en að höggva á hnúta. Hann stóð fyrir eyðileggingu víða um lönd og Þýskaland sjálft var í rústum að honum gengnum. En hann dreymdi um nýjar byggingar og borgir í fögrum arískum stíl.

Margir alræðisherrar nýta sér aðstöðu sína til þess að hygla sjálfum sér í húsnæði og neyslu svo ekki sé talað um annað. Hitler var hins vegar bindindismaður á vín og tóbak. Hann var líka grænmetisæta þannig að boð hjá honum vorum mörgum frekar kvöl og pína en nokkurs konar svallveislur. Hitler gat gert að gamni sínu með þetta. Þegar einhver spyrði hann hvers vegna hann borðaði ekki kjöt þá svaraði hann því til að kjötætur misstu allar matarlistina í nokkra daga eftir að þær kæmu í sláturhús. Það truflaði hann hins vegar ekki neitt að vera vistaddur þegar teknar væru upp kartöflur.

Frægar eru sögur af æðisköstum Hitlers. Sagt var að hann ætti það til að kasta sér niður á gólfið af bræði ef honum mislíkaði eitthvað. Hann var kallaður teppaætan þegar hann heyrði ekki til. Ofsafengið hatur hans á gyðingum hélst til hinstu stundar og hann talaði um að þá þyrfti að afmá af yfirborði jarðar. Í „erfðaskrá“ hans sem hann las frú Junge fyrir skömmu áður en hann svipti sig lífi kom ekkert nýtt fram. Hann var sami öfgamaðurinn til síðasta dags.

Frásögn Junge í bókinni verður trúverðugri vegna þess að hún er ekki flatneskjuleg saga af illmenni, heldur einfaldlega saga ungrar stúlku sem segir frá því sem fyrir augu bar. Junge talar í formála, sem skrifaður er löngu á eftir öðrum hlutum bókarinnar, um sekt sína og samviskubit. Líklega hefur einhver almannatengslamaður ráðlagt henni að segja þetta, en hvers vegna ættu allir að vera þjakaðir af sektarkennd? Lífið heldur áfram og sekt, samviskubit og hefnd breyta ekki því sem liðið er. Mest gagn er að slíkum frásögnum í máli og myndum ef þær verða til þess að menn læra af sögunni og reyna að koma í veg fyrir að hún endurtaki sig. Myndin er óvenjulega óhugnanleg og þegar henni lauk var eins og menn væru að koma úr jarðarför. Sem við vorum að einhverju leyti.