Ásakanir um njósnir á kaldastríðsárunum hafa gengið á báða bóga undanfarna mánuði. Annars vegar hafa fundist skjöl sem sýna náin tengsl íslenskra sósíalista við Sovétmenn og peningagreiðslur til þeirra. Hins vegar hefur leynd verið létt af dómsúrskurðum þar sem heimilaðar voru hleranir á símum nokkurra forystumanna Sósíalistaflokksins og síðar Alþýðubandalagsins. Þung orð falla á báða bóga, en fáir vilja nú láta bendla sig eða nána ættingja sína við þjónkun við erlent vald.

Texti: Benedikt Jóhannesson, Myndir: Ýmsir.

Mörgum kann því að þykja það skrítið að íslenskur maður var um árabil í þjónustu Breta og Bandaríkjamanna á Íslandi og veitti þeim stoltur upplýsingar sem komu þeim að notum. Það sem enn undarlegra var að þessi maður var einn af stofnendum Kommúnistaflokks Íslands, hafði setið fundi með Lenín og bróðir hans hafði verið á skóla fyrir unga kommúnista í Moskvu. Faðir hans var fyrsti formaður Alþýðusambands Íslands og þar með Alþýðuflokksins. Þessi hjálparhella og upplýsingagjafi var Hendrik Ottósson. Hendrik leyndi því ekki að hann hefði gefið hernum mikilvægar upplýsingar heldur ritaði bók um reynslu sína, Vegamót og vopnagný, en hún kom út árið 1951. Hann er eini íslenski maðurinn sem vitað er með vissu að hafi verið heimildarmaður Breta um íslenska nasista. 

Hendrik Ottósson.

Drengskaparmaður, kommúnisti og uppljóstrari

Hendrik Ottósson var lengi fréttamaður á Ríkisútvarpinu. Áður hafði hann séð fyrir sér með kennslu og þýðingum, auk þess sem hann stundaði ritstörf. Hann skrifaði meðal annars skemmtilegar drengjabækur frá æskuárum sínum í vesturbænum, um Gvend Jóns og félaga. Hendrik var fæddur árið 1897. Hann giftist þýskri konu af gyðingaættum, Henny Goldberg, sem hér var landflótta. Með því bjargaði hann henni og Pétri syni hennar frá því að vera vísað úr landi skömmu fyrir heimsstyrjöldina. En úr þessu drengskaparbragði varð ástríkt hjónaband sem entist meðan bæði lifðu. Hendrik var að mörgu leyti sérstæður maður. Í niðurlagsorðum að áðurnefndri bók sinni segist hann hafa verið mikill gæfumaður og eitt af því sem hann þakkar fyrir er fótabæklun sem hann fæddist með, en hún varð til þess að hann hafði afar sérstætt göngulag.

Haustið 1939 voru kommúnistar settir í erfiða aðstöðu. Fram að því höfðu Hitler og fasistar verið helstu andstæðingar þeirra. Þegar Stalín og Hitler gerðu með sér griðasáttmálann var veröldinni snúið á hvolf. Sovétmenn réðust á Pólverja og Finna meðan Bretar og Frakkar lýstu yfir stríði við Þjóðverja. Hérlendis lýstu margir fyrir­litningu sinni á íslenskum kommúnistum sem ekki vildu gagnrýna Sovétmenn fyrir árásina á Finnland. Hendrik var alla tíð sjálfstæður í skoðunum þó að hann væri sanntrúaður kommúnisti. Hann var meðal annars rekinn úr Kommúnistaflokknum árið 1932 þegar hreinsanir gengu þar yfir, að fyrir­mynd Stalíns. Hann skrifaði margt um sögu kommúnista á Íslandi sem aðrir þögðu um. Bjarni Benediktsson sagði um Hendrik að hann hefði verið „maður falslaus og opinskár.“

Hinn 10. maí árið 1940 vöknuðu þau hjónin Hendrik og Henny snemma við drunur úr flugvélum. Sem þau ræddu þetta sín á milli var steinvölu kastað í rúðuna hjá þeim og kunningjar þeirra, þýskir flóttamenn, sögðu þeim frá því að bresk herdeild væri á leið inn í höfnina. Þau fóru þegar í stað niður á höfn og fylgdust með tundurspilli leggja að. Eins og margir aðrir var Hendrik feginn að það voru þó Bretar sem komu hingað en ekki Þjóðverjar. 

Þrátt fyrir griðasáttmálann hafði Hendrik svo mikla skömm á nasistum að hann hafði safnað saman upplýsingum um alla Þjóðverja hér á landi. „Þegar mér varð kunnugt um að einhver Þjóðverji kom til landsins, fékk ég nákvæmar upplýsingar um hann, æviatriði, starf, stjórnmálskoðanir og heimilisfang.“ Hvort sem það var nú tilviljun eða ekki gátu Bretar því ekki hitt á fróðari mann um Þjóðverja eða viljugri til þess að hjálpa þeim. Um þetta var Bretum kunnugt af einhverjum ástæðum.

Hendrik segir sjálfur um þetta: „Þegar major Quill spurði mig að því hvort ég vildi vera þeim hjálplegur, var ég ekki í neinum vafa um að það væri skylda mín, enda þótt það væri ef til vill ekki algerlega í samræmi við lög landsins, en fáir menn hirtu um það. ... Ég var fús til þess að sækja listann og lána öryggisdeild Bretanna hann til fullra afnota.“ Hendrik fylgdist svo með því þegar þýskir fangar voru fluttir út í skip og þótti það „fögur sjón.“ 

Vinur vina sinna

Hendrik segir að hann hafi ekki verið í föstum verkefnum fyrir Breta næsta árið en oft komu þeir til þess að ræða við hann. Hann segist hafa talað máli ýmissa manna sem hann taldi að ranglega hefðu verið handteknir, en ekki síður rætt um að sumir nasistar hafi verið látnir óáreittir. Bretar voru svo ánægðir með hjálp hans að þeir buðu honum „njósnastörf“ í London árið 1941, en Hendrik var mikill málamaður. Hann taldi sig þó ekki vera njósnara og taldi það til dæmis mikla óhæfu þegar hann var beðinn að koma upp um vini sína sem voru kommúnistar. „[Ég] hefi ekki vitandi vits gerzt sekur um að læðast aptan að félögum mínum til þess að svíkja þá í hendur vopnuðu liði.“ Hann getur þess ekki í bókinni að hann hafi líka gefið upplýsingar um Íslendinga, en til eru erlend leyniskjöl um að hann hafi gefið bresku lögreglunni upplýsingar um íslenska nasista. Hatur hans á Hitler og nasismanum var slíkt að þetta taldi hann sjálfsagt.

Sumarið 1941 tók Hendrik við föstum störfum fyrir herliðið, fyrst Breta og síðar Bandaríkjamenn. Flest fólust þau í að þýða skjöl og túlka þegar herliðið þurfti að hafa samskipti við Íslendinga. Af frásögn Hendriks má ráða að hann hefur oft náð að rétta hlut landans þegar á hann átti að halla, en þó sjaldnar en hann hefði viljað. Í engu breyttu störfin skoðunum hans á bandaríska og breska auðvaldinu, né heldur linaðist trú hans á „Uncle Joe“, en svo nefndu Bandaríkjamenn Stalín á þessum árum. Störfum hans fyrir herinn lauk í stríðslok eins og vænta mátti en ekki virðist Hendrik hafa verið sáttur við það.  

Beggja handa járn

Þór Whitehead segir í bók sinni Bretarnir koma að líklega hafi félagar Hendriks í Sósíalistaflokknum vitað af þjónustu hans við Breta og lagt blessun sína yfir hana. Það gat komið sér vel að eiga þar bandamann í innsta hring. Kannski hefur Hendrik líka getað látið félaga sína vita um eitthvað sem að gagni mætti koma. Þór gefur í skyn að svo kunni að hafa verið. Hendrik hefur þá verið eins konar „double agent“ en það voru margir af þekktustu njósnurum fyrr og síðar.

Hendrik Ottósson lést árið 1966 og í minningargrein segir Thorolf Smith að hann hafi verið „háttvís drengskaparmaður, sem engum vildi illt, - öllum gott.“ Vilhjálmur Þ. Gíslason útvarpsstjóri sagði: „Hann var líka ljúfmenni í samvinnu, léttur í lund, hjálpfús og ólatur til verka, hvort sem þau heyrðu honum til beinlínis og stranglega, eða hann hljóp undir baggann þegar þörf var á annars staðar. Hann var því vinsæll maður hvort sem menn voru honum annars sammála eða ekki og Hendrik var, þegar á fyrri árum sínum, einsteyptur og heilsteyptur maður í lífsstefnu sinni og þjóðmálaskoðunum. ... Hann var góður drengur og ágætur félagi og sérkennilegur maður.“

--------------------

Þegar njósnarinn vingast við viðfangsefnið

Hernámslið Breta og Bandaríkjamanna gerðu langan lista með nöfnum manna sem þeir töldu að gætu orðið sér hættulegir. Suma þessa menn átti að handtaka strax ef Þjóðverjar reyndu að ráðast inn í Ísland. Ekki voru heimildirnar alltaf áreiðanlegar. Bretar borguðu til dæmis rónum fyrir upplýsingar sem stundum voru búnar til á staðnum til þess að eiga fyrir spritti. Talið er að Hendrik Ottósson hafi verið heimildarmaður um marga á listanum. Þar var fátt um kommúnista en sjálfstæðismenn margir. 

Texti: Benedikt Jóhannesson.

Í skjalasöfnum erlendis hefur fundist listi frá árinu 1944. Einn þeirra manna sem var á svarta listanum var Reynir Zoëga á Norðfirði. Hann var þá liðlega tvítugur og var árið 1941 afgreiðslumaður fyrir Shell á Norðfirði. Reynir lærði vélvirkjun og vann lengst af í Dráttarbrautinni og síðar í Síldarvinnslunni. Hann var um árabil bæjarfulltrúi Sjálfstæðisflokksins á Norðfirði og formaður stjórnar Sparisjóðs Norðfjarðar. Flestir þeir sem á listanum voru höfðu ekki hugmynd um það fyrr en hann kom í ljós áratugum síðar en Reyni var fullkunnugt um að njósnað hefði verið um hann. Hann er þó ekki á barmi taugaáfalls eins og ýmsir sem talið er að hleraðir hafi verið símar hjá heldur hafði hann gaman af því að rifja upp njósnasöguna. 

Tómas Zoëga, sparisjóðsstjóri, og Reynir sonur hans voru á svarta listanum.

Hættulegir menn?

Á listanum var Reynir flokkaður í 2. flokk og samkvæmt því hættulegastur Norðfirðinga. Faðir hans, Tómas Zoëga sparisjóðsstjóri, var einnig á listanum en var í 3. flokki. Þór Whitehead segir frá því í bókinni Bretarnir koma að í 2. flokki hafi verið „[H]ættulegir menn, en ólíklegri [en menn í 1. flokki] til að veita innrásarliði tafarlausa hjálp af eigin mætti.“ Í 3. flokki voru hins vegar „[M]enn, sem líklega mundu ekki veita þýsku innrásarliði beina hjálp, en mundu líklega fagna slíku liði, njósna fyrir Þjóðverja og hjálpa þeim, eftir að þeir hefðu náð fótfestu í landinu.“ Ekki veit Reynir hvers vegna hann lenti á listanum en sagði að þar hefðu lent harðir sjálfstæðismenn. Á Norðfirði voru þekktir Bretavinir á listanum, eins og Björn Björnsson kaupmaður og Guðmundur Sigfússon, sem var umboðsmaður enskra togara. Jóhannes bróðir Reynis var við nám í Þýskalandi og hafði orðið þar innlyksa í stríðinu. Kannski hefur það haft áhrif. 

„Ég átti reyndar armband með hakakrossinum sem Gunnar Ármannsson frændi minn gaf mér árið 1936. Það voru til tvö slík armbönd á Norðfirði og við gerðum okkur leik að því nokkrir strákar að ganga með þau 1. maí. Þá voru kommarnir með samkomu og við gerðum það af skömmum okkar að ganga saman tveir og tveir fyrir framan þá með armbandið. Þegar við vorum komnir úr augsýn tókum við af okkur armböndin og settum á næstu stráka. Þannig leit þetta út sem talsverður hópur. En ég held að það hafi engir félagar í Þjóðernisinnaflokknum verið á Norðfirði,“ segir Reynir. 

Njósnarar koma til leiks

Líklega var það vorið 1941 að tveir Bretar komu til Norðfjarðar og fengu gistingu hjá Helga Jónssyni á Hól. Þeir gengu svo inn í bæinn og mættu þá Reyni og tóku tal við hann, spurðu til vegar og ýmislegt um staðhætti. Reynir svaraði þeim greiðlega. Annar þeirra var nefndur Tom S. en hinn hét Keith Cochran. Þeir voru í njósnaþjónustunni og báru skammbyssur. Þessir menn voru hærra settir í hernum en þeir sem fyrir höfðu verið sem voru merktir KOYLI eða King’s Own Yorkshire Light Infantry. Cochran var sonur timburkaupmanns í Brighton og hann hafði meðal annars farið til Noregs vegna timburverslunarinnar fyrir stríð. Þeir voru staðsettir á Seyðisfirði.

Þeir voru nokkurn tíma á Norðfirði en Keith Cochran nokkrum vikum lengur. Reynir hafði haft gaman af því að fara einn á skíði upp um fjöll og firnindi og líklega hefur einhverjum þótt þessar ferðir grunsamlegar og talið að hann væri með leynilega talstöð einhvers staðar uppi í fjöllum og gæti þaðan miðlað upplýsingum. Aðalerindi þeirra var að kanna Reyni og Helga gestgjafa þeirra á Hól en Þórarinn Guðmundsson vélstjóri, kallaður Tóti svarti, mun hafa sagt Bretum á Norðfirði um þessar grunsemdir sínar um talstöðina. Þórarinn var reyndar líka á svarta listanum þannig að ekki hafa menn treyst honum alveg. 

Úr kafbátaleit í kaffi

Eftir að Tom var farinn sagðist Keith hafa mikinn áhuga á því að fara með Reyni á skíði inn í sveit og það var auðsótt mál. Keith sagðist hafa farið á skíði í Noregi og hefði gaman af því að reyna fyrir sér á Íslandi líka. Hann hefur kannski vonast til að Reynir leiddi hann að leynistöðinni. Ekkert varð úr því sem von var en ferðin var vel heppnuð. Á kvöldin sat hann oft og drakk kaffi heima hjá foreldrum Reynis og spjallaði um heima og geima. Þá kom meðal annars fram að bróðir Reynis var í Þýskalandi og að Reynir hafði hug á að fara í siglingar til Englands.

Eitt kvöldið hafði borist fregn af því að þýskur kafbátur hefði sést í Viðfirði. Coch­ran þurfti að kanna málið og fór með hermönnum út með firðinum þar sem nú er vitinn í Norðfirði. Þeir Reynir höfðu mælt sér mót, en þegar hann var farið að lengja eftir Bretanum fór hann á bíl sem hann hafði að láni og ók út eftir til þess að huga að honum. Á áfangastað sér hann Bretana liggja á jörðinni og beina kíkjum út á fjörðinn. Reynir blikkaði með ljósunum til þess að láta vita af sér, en þegar Cochran kom ekki skreið hann eftir skurði í átt að þeim og sló á öxlina á honum þegar þangað kom. „Þér er óhætt að koma með mér núna,“ sagði hann við Cochran, „því að ég er búinn að gefa kafbátinum merki um að fara.“ Þeir skriðu svo tveir til baka en þegar þeir voru komnir í bílinn sagði Cochran: „Nú hefði ég átt að skjóta þig. Þetta var náttúrlega svolítið fyndið hjá þér, en þú máttir ekki tala svona við mig fyrir framan undirmenn mína.“ Svo óku þeir heim til Reynis og fengu sér kaffi saman. 

Þegar Cochran fór svo frá Norðfirði sagði hann Reyni að aðalerindið hefði verið að njósna um hann. „En hann hefur ekki talið mig viðsjárverðari en svo að þegar ég var í siglingum til Englands árið eftir lenti ég ekki í neinum vandræðum, svo að ég hef ekki verið á neinum listum þar,“ segir Reynir. „Hann sendi mér svo nokkrum sinnum póstkort eftir að hann fór, en ég hef ekkert heyrt í honum eftir stríð og veit ekkert um afdrif hans.“

Í fyllsta trúnaði

Önnur saga sem gerðist ári síðar sýnir glöggt hvernig sögur gátu orðið til á þessum tíma. Þá var Reynir staddur í Reykjavík. Hann var þá vélstjóri á vélbátnum Magnúsi sem hafði bilað og var á Akureyri til viðgerða en reynir fór til Reykjavíkur til þess að fá varahluti. Hann hafði sjaldan verið í Reykjavík, en gisti í Mýrarholti við Bakkastíg hjá frændfólki sínu. Um kvöldið sat Reynir á spjalli við Vilhelm Kristinsson frænda sinn þar, en þeir voru þá báðir liðlega tvítugir. Jóhannes bróðir Reynis hafði búið heima hjá Vilhelm og fjölskyldu hans á menntaskólaárum sínum. Þeir frændur sitja inni á herbergi en þá sér Villi út um gluggann að frændi hans, Axel Norðfjörð, er á leiðinni í húsið. Þá segir Villi við Reyni að þegar Axel komi eigi hann að standa upp og segja: „Er þetta Axel? Andskoti ert þú orðinn stór.“ Engar frekari skýringar fylgdu, en Reynir lofaði að gera eins og honum var sagt. 

Þetta gekk eftir þegar Axel kom, en hann horfir furðu lostinn á gestinn og segir: „Jóhannes, ert þú kominn til landsins.“ Villi sprettur á fætur, sussar niður í Axel, dregur fyrir gluggann og kíkir laumulega fram á gang og segir í hálfum hljóðum: „Já, Jóhannes kom á þýskum kafbát í nótt og var settur í land í Gróttu. Nú á hann að hressa upp á flokksstarfið og hitta alla aðalnasistaforingjana hér á landi til þess að blása lífi í glæðurnar. En þetta má ekki fyrir nokkurn mun fréttast.“ Reynir sem nú var orðinn Jóhannes tók nú að segja ýmsar fréttir frá Þýskalandi og lýsa ferðinni með kafbátnum. Axel varð býsna opinmynntur yfir þessum miklu tíðindum en ekki er að orðlengja það að hann sver og sárt við leggur að hann muni ekki minnast á þetta við nokkurn mann og fer svo á brott. Var þá enn áréttað að þetta yrði allt að vera „í fyllsta trúnaði.“ Þegar hann er farinn veltast þeir Reynir og Villi um af hlátri því að hrekkurinn gekk alveg upp.

Daginn eftir fór Reynir aftur norður með varahlutina. En um hádegisbil þennan dag hringdi Bjarni Benediktsson, sem þá var borgarstjóri, heim til foreldra sinna á Skólavörðustíg 11, til þess að spyrja hvort það gæti verið að Jóhannes Zoëga væri kominn til landsins, en Jóhannes var trúlofaður Guðrúnu, systur Bjarna. Þetta hefði kvisast til hernaðaryfirvalda og Bjarni hafði fengið upplýsingar um þetta frá lögreglunni. Axel hafði þá ekki haldið trúnaðinn betur en svo að hann var varla kominn út frá Villa þegar hann hitti einhvern úr „innsta hring“ sem hann taldi óhætt að skýra frá þessari stórmerkilegu frétt. Sá reyndist ekki innvígðari en svo að „óvinurinn“ var strax kominn með upplýsingarnar. En Reynir hafði látið Guðrúnu vita af sér í bænum svo að málið skýrðist og ekki urðu af því frekari eftirmál. Hann telur það þó mikla mildi að Bretarnir höfðu samband við Bjarna en ekki Hendrik sem hefði trúað öllu illu upp á þessa menn á „svarta listanum.“ Í lokin áréttar Reynir að hann hafi sagt okkur þessa sögu „í fyllsta trúnaði.“