Seðlabankinn í klemmu. Svo sagði í fyrirsögn á vef Moggans. Ég hugsaði með mér hvort þetta væri ný klemma því banki og þjóð eru jú búin að vera í klemmu býsna lengi. Fljótlega kom í ljós að þessi klemma var ekki ný af nálinni. Hún var um ofurvald Alþjóðagjaldeyrissjóðsins yfir Íslandi. Sjóðurinn tók okkur í bóndabeygju þegar hann fyrir náð og miskunn veitti okkur lán á haustdögum eftir bankahrunið. Síðan hefur hann haldið þjóðinni í skrúfstykki og raunar ekki staðið við sitt – og einungis greitt út fyrsta hluta lánsins. Það er víst vegna þess að við höfum ekki staðið við okkar. Það eru miklir baksamningar þarna á milli sem þjóðin – greiðandinn – fær ekki að vita. Það er komið að Jóhönnu að upplýsa þjóðina um þennan sjóð í eitt skipti fyrir öllu. Ræður hann eða þjóðin? Er hann með þjóðina í gíslingu hvað stýrivextina varðar? Svarið sýnist augljóst. En til hvers eru þá Seðlabankinn og peningastefnunefnd að setja sig í fræðilegar stellingar í umræðum um vextina?

Það góða við þessa klemmufrétt á vef Moggans var hins vegar hvað sendifulltrúi sjóðsins hér á landi, Franek Rozwadowski, kvað fast að orði um að Seðlabankinn hefði takmarkað svigrúm til frekari lækkunar stýrivaxta. Þar fengum við það óþvegið. Þar fór maður sem talaði fyrir hönd þess sem í raun ræður öllu á Íslandi. Hann sagði skoðun sína umbúðalaust. Athygli vekur hvað Seðlabankinn, embættismenn og stjórnmálaforingjar hafa lítið tjáð sig um þetta ofurvald sjóðsins við ákvörðun vaxta hér á landi.

Núna, þegar Alþingi Íslendinga hefur komið saman eftir kosningar og ný ríkisstjórn mynduð, er fínt að fá opinskáa umræðu um hina raunverulegu ríkisstjórn á Íslandi; Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Ísland missti frelsið við töku lánsins.

Yfirlýsing sendiboða Alþjóðagjaldeyrissjóðsins gengur gegn yfirlýsingu Sveins Haralds Øygard seðlabankastjóra frá 7. maí um væntanlega umtalsverða lækkun stýrivaxta í júní. Sveinn Haraldur sagði þetta þegar Seðlabankinn lækkaði stýrivextina niður í 13% úr 15,5%. Þrettán prósent stýrivextir eru algerlega óviðunandi í hörðustu kreppu í heimi. Það þarf að lækka stýrivextina niður í 0,5% eins og flest nágrannaríki okkar hafa gert til að örva atvinnulífið. Ekkert annað er boðlegt og ekkert annað dugir til að reisa atvinnulífið við. Sterkt atvinnulíf er það eina sem styrkir krónuna til langs tíma litið. Í þetta skiptið verður atvinnulífið á Íslandi að hafa forgang; það verður að byggja það upp að nýju til að hjálpa heimilum, ríkissjóði og atvinnulausum. Raunvextir og fjármagnskostnaður verða að húrrast niður. Það er stöðugt verðlag á Íslandi og verðhjöðnun frekar en hitt; það er ekkert sem stendur í vegi fyrir lækkun stýrivaxta niður í 0,5%.

Jóhanna Sigurðardóttir forsætisráðherra sagði á blaðamannafundi 5. maí sl. að hún gæti séð fyrir sér að stýrivextir lækkuðu hratt á næstunni þannig að þeir yrðu komnir niður í 2 til 3%. Gylfi Magnússon viðskiptaráðherra sagði við sama tækifæri að hann myndi fagna djarfri ákvörðun Seðlabankans um vaxtalækkun. Sú djörfung birtist í því að bankinn lækkaði vextina tveimur dögum síðar um nánast ekkert miðað við aðstæður; eða úr 15,5% í 13%. Það var hneisa.

Það er fagnaðarefni að umræðan um stýrivextina og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn sé komin á dagskrá. Ögmundur Jónasson heilbrigðisráðherra veltir því fyrir sér í Morgunblaðinu hvort sjóðurinn „andi ekki köldu ofan í hálsmálið á mönnum“. Gylfi Magnússon viðskiptaráðherra segir að það sé svigrúm til vaxtalækkana þvert á skoðun fulltrúa Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Hann segist ekki hafa heyrt rök AGS og segir „ekkert óeðlilegt“ að peningastefnunefnd Seðlabankans „hlusti eftir þeim“. Það var nú það! Hvað merkir að „hlusta eftir“ rökum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins?

Franek Rozwadowski sendiboði er með rökin á hreinu. Haft er eftir honum á vef Moggans að vaxtalækkunin, sem þegar er orðin, sé búin að ná því marki sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn telji hægt að fara í við núverandi aðstæður. Hann sagði að stjórnvöld á Íslandi ættu í raun ekki skilið að stýrivextir yrðu lækkaðir meira á meðan þau hefðu ekki uppfyllt þau skilyrði sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn setti þegar hann veitti Íslendingum neyðarlán. Þar á hann fyrst og fremst við stórfelldan niðurskurð í ríkisrekstri. Skera þarf niður um 50 til 60 milljarða á næstu vikum og því miður hefur ríkisstjórnin ekki komið með neinar tillögur þar um. Og mun sennilega ekki ná saman um niðurskurðinn! Ríkisfjármálin verða mjög líklega banabiti nýrrar ríkisstjórnar.

Þegar Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn lánaði 2 milljarða dollara lánið sl. haust var það túlkað sem nauðsynlegur gæðastimpill fyrir Íslendinga. Rökstutt þannig að það væri til að enduropna viðskipti við umheiminn, styðja við gjaldeyrisviðskipti og opna  lánalínur við aðrar þjóðir sem væru fyrir vikið líklegri til að lána okkur. Gæðastimpill sem átti að vera „nauðsynlegt fyrsta skref“ til að eignast erlenda vini aftur. Menn vörpuðu öndinni léttar. Einn dæsti þó yfir þessu láni. Það var Steingrímur J., sem þá var í stjórnarandstöðu, sem sagðist á móti láninu þegar hann var í rökræðum við Geir Haarde í Kastljósi. Það væri of dýru verði keypt að missa frelsið og skilyrðin væru óaðgengileg. Steingrímur J. afsakaði sig raunar daginn eftir og sagði að orð sín hefðu verið rangtúlkuð. Slík voru múgsefjunin og hjarðáhrifin í kringum þetta lán.

Margir hafa vísað í orð Joseph Stiglitz, nóbelsverðlaunahafa í hagfræði og fyrrverandi aðstoðarbankastjóra Alþjóðabankans, vegna þessa láns. Stiglitz hefur margoft gagnrýnt ströng skilyrði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins gagnvart ríkjum heims sem lent hafa í gjaldeyrisvandræðum. Hann hefur ekki síst gagnrýnt ofuráherslu sjóðsins á háa vexti og bent á að sjóðurinn taki ekki tillit til aðstæðna í þeim löndum sem hann lánar til og að höft sjóðsins og ströng skilyrði hafi oft reynst skaðleg. Hann hefur sömuleiðis lýst ráðamönnum sjóðsins sem hrokafullum.

Alþingi kom saman í dag. Það er ekki lengur skylda að vera með bindi á Alþingi. En það er skylda þingmanna og forsætisráðherra að upplýsa um þetta mest heftandi lán Íslandssögunnar og hver ræður; þjóðin eða sjóðurinn. Við vorum tekin í bóndabeygju og sett í klemmu.

Hringjum í Stiglitz og fáum hann til að endursemja við sjóðinn.

Jón G. Hauksson
jgh@heimur.is