Fyrir réttum 20 árum var ekki um auðugan garð að gresja um vinnu fyrir stærðfræðing sem var nýkominn úr námi. Að vísu var þá eins og nú nóg að gera við kennslu í framhaldsskólum. Ekki virtist það spennandi kostur fyrir sprenglærðan mann að eigin áliti, að fara mörg ár aftur í tímann og kenna algebru og diffrun. Undirritaður taldi sig að vísu búa vel því að hann hefði menntun í aðgerðagreiningu og tölfræði, hagnýtustu greinum stærðfræðinnar, en fyrirtæki virtust lítinn áhuga eða skilning hafa á slíkum fræðum og þær fáu stofnanir sem hugsanlegt virtist að gætu nýtt sér slíka þekkingu voru ekki á því að ráða fólk til starfa á þeim tíma. Hagstofustjóri, sem þá var, gat til dæmis ekki látið sér detta í hug hvað tölfræðingur ætti að vinna í hans stofnun. Þannig að ef ekki átti að verma bekki atvinnuleysisstofunnar var ekki um annað að ræða en að fara í hina lítilmótlegu framhaldsskólakennslu.

Það reyndist hins vegar vera gæfuspor. Í fyrsta lagi reyndist vinnustaðurinn miklu skemmtilegri en mig hafði órað fyrir, í öðru lagi var ungum manni það vorkunnarlaust að vinna mikið og launin voru þá ágæt og síðast en ekki síst voru fríin góð þannig að drjúgur tími gafst til aukastarfa. Einmitt þetta gaf möguleika á því að leita sér verkefna í tölfræðiráðgjöf og skyldum greinum. Og í raun varð það frekar þannig að verkefnin reyndust vera fjölmörg því að á þessum tíma færðist það í vöxt að fræðimenn vildu gefa út rannsóknir sínar en réðu lítt eða ekki við tölfræðina. Ekki voru þó verkefnin nægilega mikil til þess að hægt væri að byggja á þeim afkomu, en voru ágæt aukageta. Það sem skipti sköpum var hins vegar þegar Almennar tryggingar óskuðu eftir því að fá aðstoð við útreikning á tjónaskuld sinni. Á þeim tíma kunni ég ekkert í tryggingastærðfræði en komst fljótlega að því að með tölfræðibakgrunn var tiltölulega fljótlegt að setja sig inn í þann þankagang sem býr að baki tryggingastærðfræðinni. Árið 1984 voru verkefni orðin nægilega mörg til þess að raunsætt væri að stofna utan um þau fyrirtæki og Talnakönnun varð til.

Síðan þá hefur mikið vatn runnið til sjávar og verkefnin fjölmörg og fjölbreytileg. Það er í raun og veru ótrúlegt hve ólík verkefni geta ratað inn í ráðgjafafyrirtæki í stærðfræði. Auðvitað eru langflest verkefnin „hefðbundin“. Í tryggingafræðinni höfum við fengist við útreikninga á iðgjaldaþörf, mat á bótasjóðum og val á endurtryggingavernd sem gæfi sem mest af sér fyrir vátryggingafélagið. En fyrirtækið hefur líka farið út í greiningu á óhöppum frá ýmsum hliðum í því skyni að drag megi úr áhættu. Sum verkefnin vekja upp siðferðisspurningar. Hvað er „ásættanleg áhætta“? Hún er augljóslega til, því að við gerum margt sem við vitum að er ekki hættulaust, en hvað er boðlegt fyrir þann sem er varnarlaus, til dæmis íbúi á snjóflóðasvæði? Fólksfjöldaspár eru til margs nytsamlegar, meðal annars þegar meta á þörf á  elliheimilum eða barnaheimilum, en þær koma líka inn í aðrar vangaveltur, t.d. um uppbyggingu verslunarhúsnæðis á höfuðborgarsvæðinu. En þar er ekki nóg að gera fólksfjöldaspár heldur þarf líka að velta fyrir sér neysluvenjum, en þær eru breytilegar eftir aldri og búsetu.

Verðbólgu- og launaþróunarspár hafa margar verið gerðar af Talnakönnun gegnum tíðina. Árum saman var birt spá í Vísbendingu um verðbólgu næstu mánuðina. Oftast var nýtt glæsilegt líkan sem unnið var í ljósi reynslunnar síðustu áratugi. Þegar verðbólga fór hins vegar minnkandi reyndist það ekki virka jafn vel og áður. Varð þá að grípa til nýrra ráða og viti menn; í árlegri athugun Seðlabankans á verðbólguspám voru spár Talnakönnunar nákvæmastar ár eftir ár. Leyndarmálið var hins vegar ekki líkanið góða heldur var spáin gerð samkvæmt tilfinningu ritstjórans um líklega þróun næstu mánuðina. Þegar verðbólgan festist undir 2% árum saman var keppnin hins vegar ekki spennandi lengur, allir voru nálægt réttu lagi, og verðbólguspám Talnakönnunar var hætt.

Fyrstu skoðanakannanir á vegum Talnakönnunar hafa líklega verið unnar árið 1985-86 og kannanir hafa alltaf verið þáttur í starfseminni. Nú síðast settu kannanir sem birtar voru á vefsvæðinu heimur.is svip sinn á baráttuna fyrir sveitarstjórnarkosningarnar vorið 2002. Kannanirnar hafa nær alltaf verið byggðar á símanúmeraskrám sem valið er úr af handahófi og hringt án þess að vitað sé hver verður fyrir svörum. Ítrekaðar tilraunir benda til þess að þessi aðferð gefi álíka góða niðurstöðu og úrtök byggð á þjóðskrá, en það er mun dýrari úrtaksaðferð. En lengi má hins vegar bæta túlkun á niðurstöðum. Það er til dæmis staðreynd að konur svara frekar í síma en karlar og þær eru líklegar til þess að hafa annað viðhorf en karlar til ýmissa mála. Því þarf að gæta þess í niðurstöðum að vægi kynjanna sé jafnt. Sama gildir um aldursskiptingu, yngra fólkið svarar síður í síma en það eldra og því hætt við að sjónarmið þess séu vanmetin. Þannig koma ýmis sjónarmið upp þegar meta skal niðurstöður sem við fyrstu sýn virðast borðleggjandi.

Mat á verðgildi fyrirtækja hefur oft komið á borð Talnakönnunar. Reyndar er verðmat á fyrirtækjum einhver ónákvæmustu vísindi sem til eru og á endanum er „rétt“ verð aðeins það sem seljandi vill láta fyrirtækið á og kaupandi greiða fyrir það. En það eru til ýmsar útreikningsaðferðir til þess að auðvelda mönnum að komast að sameiginlegri niðurstöðu. Óvissa er yfirleitt mikil en það er nokkuð ljóst að kaupendur nálgast verðmatið yfirleitt neðan að, meðan seljendur koma ofan að verðmatinu. En stundum þarf að verðmeta annað en fyrirtæki, til dæmis hvers virði laxveiðiár eru, en það kemur ótrúlega oft fyrir í dómsmálum.

Stærstu verkefnin sem Talnakönnun fæst við eru á sviði lífeyrismála. Úttektir á lífeyrissjóðum eru gerðar á hverju ári og undanfarin ár hefur fyrirtækið komið mjög mikið að ráðgjöf vegna samninga um breytingar á lífeyriskerfinu og setningu nýrra laga á því sviði. Nokkur fyrirtæki eru enn með eftirlaunaskuldbindingar vegna starfsmanna og þær þarf að meta árlega. Bæði hér á landi og erlendis hafa fyrirtæki farið illa út úr því að semja um of veglegan lífeyri við starfsmenn sína og mikilvægt að rétt mat liggi fyrir um skuldbindingarnar. Stór hluti af halla á rekstri íslenska ríkisins undanfarin ár hefur verið vegna hækkana á lífeyrisskuldbindingum en það hefur markvisst unnið að því að breyta lífeyriskerfinu þannig að það byggi á sjóðsöfnun en ekki loforðum um að lífeyririnn verði greiddur af komandi kynslóðum.

En Talnakönnun hefur líka komið að málum sem okkur datt ekki í hug þegar fyrirtækið var stofnað, t.d. skilnaðarmálum þegar þurft hefur að fá mat á því hvers virði „sanngjarn“ makalífeyrir er. Sjón Austfirðinga, framburður barna í Grindavík og sorp á Suðurlandi hafa komið við sögu. Auðvitað eru ekki öll verkefnin hástærðfræðileg, en nær alls staðar kemur einhver stærðfræði við sögu. Hagfræði, sálfræði og heilbrigð skynsemi hafa líka komið að góðu gagni við úrlausn verkefna. Þjálfun flestra starfsmanna hefur verið á stærðfræðilegu sviði. Stærðfræði, eðlisfræði, tölvunarfræði og verkfræði hafa allar komið starfsmönnum að góðum notum. Afar gott er að hafa góða tilfinningu fyrir tölum svo maður geti giskað á það fyrirfram hver niðurstaðan gæti orðið. Þá sér maður hvort reiknaða niðurstaðan er nærri lagi þegar hún loksins liggur fyrir. Og eins og verðbólguspáin sýndi þá er ágiskunin stundum besta spáin!

Vinnustöðum fyrir stærðfræðinga hefur sem betur fer fjölgað mikið hérlendis á undanförnum tuttugu árum og fleiri gera sér grein fyrir því hve mikið gagn getur verið af því að nýta stærðfræðilegar aðferðir við ákvarðanatöku. Því fer þó fjarri að fyrirtæki og stofnanir nýti stærðfræðina sem skyldi á þeim fjölmörgu sviðum þar sem hún kemur að haldi. Saga Talnakönnunar sýnir að stærðfræðin nýtist á mjög víða og stundum þar sem engan grunaði að hún ætti erindi.

Benedikt Jóhannesson