Benedikt Jóhannesson er stærðfræðingur að mennt og gæti við fyrstu sýn virst vera óáreitinn talnagrúskari og er það reyndar að vissu leyti. Vegna virkrar þátttöku sinnar í íslensku viðskiptalífi hefur hann  að undanförnu  notið þess heiðurs að vera kallaður Stjórnarformaður Íslands. Það er rökstutt með þeim hætti að um hríð hefur Benedikt verið stjórnarformaður í nokkrum fyrirtækjum sem oft eru kennd við Kolkrabbann. Það er einkum stjórnarformennska Benedikts í Eimskip og Skeljungi sem hefur aflað honum þessarar nafngiftar en auk þess situr Benedikt í stjórn Myllunnar- og Nýherja. Þessa nafngift bar á undan Benedikt nafni hans og frændi Sveinsson sem oft er kenndur við Sjóvá-Almennar og á undan honum Indriði Pálsson og Halldór H. Jónsson sem var jafnframt sá fyrsti sem var sæmdur þessari nafnbót.

Þegar mikil umskipti eða uppskipti urðu í íslensku viðskiptalífi þann 18. september má segja að staða Benedikts hafi nokkuð raskast og tilkall hans til nafngiftarinnar áminnstu sé ekki eins ótvírætt og það var. Segja má að þá hafi Eimskip verið yfirtekið af félögum í eigu Samsonar ehf, Landsbankans og Björgólfs Guðmundssonar og á hluthafafundi þann 9. október næstkomandi er sýnt að Benedikt mun láta af stjórnarformennsku eftir að hafa setið í stól formanns í aðeins sjö mánuði og má líklega segja án ábyrgðar að enginn hafi gegnt stöðunni svo skamman tíma í 90 ára sögu Eimskipafélagsins.

Helgarblað DV gekk á fund Benedikts í húsakynnum Heims og Talnakönnunar í Borgartúni en hvorttveggja eru fyrirtæki undir hans stjórn og að mestu í hans eigu. Benedikt bauð upp á kaffi í hornskrifstofu sinni og virtist lítt áhyggjufullur yfir umræddum valdamissi.

-Þær sviptingar sem urðu í íslensku viðskiptalífi þennan dag eru án efa þær stærstu sem orðið hafa og rykið varla sest ennþá og sumt af því sem gerðist enn umdeilt af hluthöfum fyrirtækjanna. Var eitthvað í þessu ferli sem kom þér á óvart og fór á annan veg en þú taldir fyrirfram að myndi gerast?

"Það fer eftir því hvenær ,,fyrirfram" byrjar en flest fór með þeim hætti sem mér hafði sýnst vikurnar á undan."

-Þegar þú bauðst Björgólfi Guðmundssyni og félögum hans þátttöku í Eimskipafélaginu, reiknaðir þú þá með því að þeir stefndu að yfirtöku?

"Nei það gerði ég ekki."

-Hefðir þú boðið þeim þátttöku ef þú hefðir vitað það?

"Þegar ég leitaði til Landsbankans og Tryggingamiðstöðvarinnar um þátttöku í Eimskipafélaginu hafði ég heyrt sögur um að ákveðnir aðilar, sem samt voru aldrei vel skilgreindir, hefðu í hyggju að ná undirtökum í Eimskipafélaginu með það fyrir augum að brjóta það upp. Það taldi ég að væri ekki góður kostur fyrir hluthafa og hafði óttast sérstaklega að Brimi yrði spillt með því en það fyrirtæki var stofnað sérstaklega til þess að ná hámarkshagnaði út úr núverandi kvótakerfi. Ég taldi líka að slíkar breytingar myndu hafa mjög alvarlegar pólitískar afleiðingar.

Við megum ekki gleyma því að Eimskipafélag Íslands er elsta almenningshlutafélag landsins, verður 90 ára eftir fáa mánuði og með því að breyta því og færa ákveðna þætti þess úr almenningseigu til einstaklinga held ég að væri verið að taka ákvörðun sem myndi hafa mjög neikvæð áhrif á viðhorf almennings til viðskiptalífsins.

Það eru 17 þúsund hluthafar í Eimskipafélaginu og sumir þeirra hafa átt þar hlutabréf nánast frá upphafi og er viðhorf þeirra ákaflega jákvætt í garð félagsins.
Smám saman hefur hluthöfum verið að fækka í stærstu félögum á markaði. Við höfum séð olíufélögin hverfa af markaði, Baugur er farinn úr Kauphöllinni, Sjóvá-Almennar er að fara af markaðnum og það eru miklu fleiri dæmi. Þetta er neikvæð þróun fyrir viðskiptalífið. Ég held að sá skattaafsláttur sem tíðkaðist árum saman hafi verið mjög jákvæður fyrir viðskiptalífið og fjölgaði hluthöfum mjög og jók skilning og áhuga fólks á rekstri fyrirtækja."

-Hvers vegna ákvaðstu að leita til Björgólfs og félaga?

"Vegna þess að ég taldi að þetta væru aðilar sem hefðu öðrum betri skilning á þeirri viðkvæmu pólitísku stöðu sem sviptingar á þessum markaði gætu leitt af sér. Annars vegar var það Tryggingamiðstöðin sem var öðrum fremur með tengsl við sjávarútveginn og hinsvegar Landsbankinn sem var árum saman stærsti bankinn í sjávarútvegi á Íslandi. Ég sagði þeim frá þessum áhyggjum mínum þegar ég leitaði eftir stuðningi þeirra og jafnframt sagði ég þeim að ég væri að leita að traustum aðilum sem hefðu áhuga á að vera í félaginu til lengri tíma."

-Nú hafa nýir eigendur lýst því yfir að þeir hyggist ekki eiga félagið lengi og margt bendir til þess að þeir eigi eftir að gera einmitt það sem þú segist óttast, að hluta félagið í sundur.

"Þetta er ekki það sem ég bjóst við á sínum tíma og ekki það sem þeir létu uppi við mig þá. Það á eftir að koma í ljós hvað gerist."

-Varðst þú með öðrum orðum til þess að hleypa minknum inn í hænsnakofann án þess að ætla að gera það?

"Ég held að ég hafi ekki sett af stað neina atburðarás. Ef Landsbankinn og Björgólfur voru staðráðnir í að eignast félagið þá var þeim í lófa lagið að gera það á eigin forsendum.  Þeir hafa meiri peninga en nokkur aðili hér innanlands hefur nokkurn tíma haft."

-Vilhjálmur Bjarnason hefur farið mikinn undanfarna daga og finnur þessum viðskiptum flest til foráttu. Voru einhver lög brotin í þessum viðskiptum?

"Það er hans réttur að setja fram skoðanir sínar og ég vil ekkert tjá mig um þær. Það eru ákveðnar stofnanir sem eiga að annast eftirlit með viðskiptum eins og þessum, Fjármálaeftirlit, Kauphöll og þess vegna lögregla og dómstólar og ég legg ekkert mat á það hvort þörf er á afskiptum þeirra."

-Nýir eigendur hafa sagt að það þurfi að taka til í rekstri þessara grónu félaga og þeim hafi of lengi verið stjórnað með það í huga að tryggja eigendum völd frekar en arðsemi. Er þessi gagnrýni réttmæt?

"Það er erfitt að dæma í eigin sök en sé horft á Eimskipafélagið þá held ég að arðsemi eiginfjár hafi undanfarinn áratug verið um 10% á ári sem er allnokkuð. Verðmæti hlutabréfa í Eimskipafélaginu jókst um 50% á því eina og hálfa ári sem það tók að stofna Brim og gera það að styrkri stoð félagsins.Heildarverðmæti félagsins hefur verið metið frá 15 milljörðum þegar lægst var og upp í 40 milljaðra þegar hæst var áður en þessi miklu viðskipti voru tilkynnt. Síðan hefur gengið heldur lækkað.

Þetta þýðir að það lætur nærri að á einu og hálfu ári hafi verðmæti Eimskipafélagsins þrefaldast. Ég held að það sé ekkert til að skammast sín fyrir.
Ég held að það sé mikill misskilningur ef ekki hrein blekking að það séu annars vegar til menn sem kaupa stóran hlut í fyrirtækjum án arðsemi en með völdum og hinsvegar þeir sem kaupa hlutabréf án valda en með arðsemi. Það er ekki hægt að aðskilja þannig eignir og völd enda óskuðu nýir hluthafar í Eimskip fljótlega eftir hluthafafundi til þess einmitt að geta komið eign sinni til valda og áhrifa í félaginu.

Auðvitað beita menn áhrifum sínum til að stýra félaginu sem best og ná sem mestum hagnaði.

En félög eru ekki rekin fyrir stundargróða. Í Eimskipafélaginu er ekki tjaldað til einnar nætur. Við höfðum ekki ætlað að reka félagið bara á morgun og í næstu viku heldur til langs tíma. Viðskiptavinirnir eru til langs tíma og starfsmennirnir eru ekki að ráða sig til skamms tíma og hluthafarnir hafa hingað til flestir verið í þessu til framtíðar."

-Verða menn þá ekki taugaóstyrkir þegar inn koma nýir eigendur sem segjast ætla að selja félagið eftir fáein ár?

"Slíkar yfirlýsingar valda óróa meðal starfsmanna og viðskiptavina og eflaust meðal einhverra hluthafa."

-Var rétt að kalla þessi átök og uppskipti varnarbaráttu Kolkrabbans?

"Ef Eimskip hefur verið miðja Kolkrabbans þá er félagið ekki að fara neitt nema það verði þá leyst upp í frumeindir og selt. Ég hef sagt að menn eigi að horfa á viðskiptahagsmuni öðru fremur frekar en tengsl. Ég var kominn á þá skoðun í Skeljungi áður en samningurinn var gerður við Kaupþing að rétt væri að selja mikið af bréfum félagsins. Ég held líka að mörg hlutabréf í eigu Burðaráss hefði verið rétt að selja og engin ástæða til þess Eimskipafélagið væri að eiga þau."

-Hefur þú þá verið talsmaður þess að losa um þessi tengsl sem menn hafa viljað kenna við valdablokkir og kallað Kolkrabbann?

"Ég held að völd í atvinnulífinu sé nokkuð ofmetin. Ég hef t.d. aldrei skipt mér af ráðningum starfsmanna í þeim fyrirtækjum þar sem ég hef setið í stjórn, nema forstjóra. Það eru nú öll völdin."

-Nú vilja menn meina að átökin um Skeljung hafi sýnt svo ekki varð um villst að valdablokkin að baki fyrirtækinu hafi ekki viljað selja nema " réttum" eigendum, þar sem talið var að Kaupþing sæktist eftir bréfum í félaginu fyrir Jón Ásgeir Jóhannesson og félög honum tengd og einnig kom fram í þessum síðustu átökum að Burðarás vildi ekki selja Jóni Ásgeiri bréf sín í Flugleiðum þótt hann byði hærra verð en síðar var ákveðið fyrir bréfin. Sýna þessi dæmi ekki að það eru völd og samstaða sem ráða ferð frekar en hrein arðsemi?

"Hvað varðar Skeljung þá hef ég ekki orðið var við það undanfarin ár að Jón Ásgeir hafi sýnt félaginu neinn sérstakan áhuga. Ég spurði Sigurð Einarsson forstjóra Kaupþings sérstaklega um þetta og hann sagði Jón aldrei hafa sýnt því áhuga og ég hlýt að trúa Sigurði sem er sannsögull maður. Þeir sem áttu hlutabréf í Skeljungi fram að yfirtökudegi fengu að lokum hæsta verð svo það var arðsemin sem réði för.

Hvað varðar tilboðið í bréf Eimskipafélagsins í Flugleiðum þá var það ekki undirritað af Jóni Ásgeiri heldur verðbréfafyrirtæki hér í bæ. Við töldum og ég tel enn að Flugleiðir séu meira virði en kom fram í þessu tilboði. Þá spyrja menn hvers vegna hafi verið tekið lægra tilboði í bréfin skömmu síðar en það er ekki ákvörðun sitjandi stjórnar heldur eru það hluthafar sem ráða yfir um 50% hlutafjár í Eimskip sem taka sig saman og semja um þetta.

Strax þegar ég sá þennan samning benti ég mönnum á að þarna væri verið að tala um lægra gengi en boðið hefði verið nokkrum dögum áður. Ég tel þetta verð alls ekki ásættanlegt en ef stjórnin hefði hafnað þessu hefði þetta eftir sem áður gerst  þar sem vilji meirihluta hluthafa stóð til þess. Við ákváðum þetta því ekki heldur vísuðum því til hluthafafundar og gerðum þannig tvennt. Við töfðum ekki þá samninga sem verið var að vinna að og gáfum hluthöfunum jafnframt færi á að gera athugasemdir við þessi viðskipti finnist þeim á sér brotið."

-Víkjum nú frá hlutabréfakaupum undanfarna daga. Þú hefur um árabil skrifað um siðferði í viðskiptum. Þegar talað er um leikreglur viðskiptalífsins þá hefur stundum verið sagt að menn héldu leiknum áfram þangað til dómarinn flautaði þótt þeir væru komnir út fyrir þau mörk sem siðleg geta talist. Hefur þú séð slíka hegðun?

"Stundum finnst manni að dómarinn sé uppi í stúku að kaupa sér pylsu meðan á leiknum stendur. Hann er oft afskaplega seinn til og virðist vera býsna nærsýnn. Þær stofnanir sem eiga að líta eftir viðskiptalífinu eru oft á tíðum alls ekki vakandi og mér hefur fundist að við þessir sem viljum gjarnan fylgja reglunum værum ellefu á vellinum með einn fótbolta en þeir sem ekki vilja fylgja reglum væru 22 í liði og með rugbybolta og spiluðu eftir allt öðrum reglum.

Það er áberandi í viðskiptalífinu að sumir virðast ekki hafa í sér það siðferðilega mat sem stoppar flesta áður en þeir lenda inn á gráu svæði. Menn vilja fara inn á gráa svæðið og helst út að ystu mörkum. Ég hef séð allmörg dæmi um það án þess að ég vilji telja þau upp núna."

-Benedikt segir að þótt hann hafi setið í stjórnum margra fyrirtækja þá hafi stjórnarformennskan í Eimskipafélaginu verið sú tímafrekasta sem hann hefur tekið að sér. Þegar litið er yfir lista fyrirtækja sem hann hefur átt sæti í stjórn þá sést að flest þeirra hafa gengið í gegnum miklar breytingar á þeim tíma sem hann hefur setið í stjórn. Benedikt gengst við því að hafa haft mikil áhrif í stjórn Skeljungs í átt til breytinga og sama á við um Mylluna og Nýherja sem hefur vaxið gríðarlega á undanförnum árum.

"Í öllum þessum fyrirtækjum hafa verið hæfir stjórnendur og ég hef verið svo heppinn að ná góðu sambandi við þá og náð að hrinda hlutum í framkvæmd í samvinnu við þá og vil alls ekki eigna mér einum nein afrek í þessu sambandi."

-Benedikt segir að stjórnarsetan í Eimskip hafi tekið nær allan hans tíma í a.m.k. þrjá mánuði og fátt annað komist að og segist nú munu fá aukinn tíma til að sinna rekstri útgáfufyrirtækisins Heims og Talnakönnunar sem hann stýrir.

"Ég hef ekki náð að sinna þessum fyrirtækjum eins og ég hefði kosið. Það hefur verið skemmtilegt og lærdómsríkt að vinna í stjórn Eimskipafélagsins og þar hef ég sinnt spennandi verkefnum og kynnst mörgu góðu fólki. En það er sjálfsagt arðbærara fyrir mig sem einstakling að vinna að fyrirtækjum þar sem ég á stærstan hlut. Ég hef gaman af því sem ég er að gera hér og hlakka til að hafa tíma til að sinna því af meiri alúð."

polli@dv.is