Þegar ríkissjóður hækkar verð á áfengi, tóbaki og bensíni til að næla sér í 4 milljarða í kassann þá kemur það beint í bakið á honum sjálfum því hann er einn helsti skuldarinn á markaðnum og með verðtryggð lán. Verðtryggingin sér til þess að ríkissjóður, heimilin og fyrirtækin í landinu tapa tugum milljarða á þessari verðhækkun. Bara skuldir heimilanna hækka um 8 milljarða  á einu bretti vegna hækkunar á vísitölu neysluverðs. Ráðherra veit sjálfur að það þarf allt aðrar aðferðir til að taka á 170 milljarða vanda ríkissjóðs á næstu þremur árum; það þarf að skera harkalega niður í stóru póstunum á fjárlögum og ríkisstjórnin verður að horfast í augu við það.

Það hefur stundum verið sagt að sum skot geigi svo harkalega að þau hitti mann sjálfan fyrir. Hafi skot fjármálaráðherra einhvern tíma geigað þá er það núna – ríkissjóður fær sáralítið út úr þessum hækkunum vegna eigin verðtryggðra skulda og heggur í leiðinni í heimilin og atvinnulífið, sjálfa uppsprettuna. Þetta hét í menntó í gamla daga að flippa út. Og hvað ætlar fjármálaráðherra að gera ef þjóðin mótmælir með því að vera edrú í mánuð?  Ætlar hann að hækka vínið enn meira? Ætli hvarfli að honum að hækkandi verð á víni, tóbaki og bensíni gæti dregið úr sölu þessara vara, að það sé til eitthvað sem heitir verðteygni? Ég heyri að margir sjá núna eftir því að hafa krossað við stjórnarflokkana í síðustu kosningum og að það styttist í sleifar, potta og pönnur. Unga, skuldsetta barnafólkið er að missa þolinmæðina og festast í vonleysi.

Stjórnvöld settu neyðarlög eftir bankahrunið og ákváðu að tryggja innstæður allra sparifjáreigenda á Íslandi langt umfram það sem þeim bar að gera samkvæmt lögum. Við erum að tala um hundruð milljarða. Sömuleiðis ákváðu stjórnvöld í gegnum bankana að koma peningamarkaðssjóðum þeirra til hjálpar með framlagi upp á um 200 milljarða króna – þótt þeim bæri engin skylda til þess. Hin hliðin á peningnum; lántakendur, mætir litlum skilningi hjá stjórnvöldm; á þeim er hamast með verðtryggingu og hæstu raunvöxtum í heimi. Svo er sagt þegar hækkun víns og tóbaks kyndir undir verðbólguna; Sorrý, það er ekki hægt að lækka vexti  og afnema verðtryggingu vegna þess að það er svo mikil verðbólga.

Stjórnvöldum finnst mjög eðlilegt að hjálpa sparifjáreigendum en segja skuldurum á sama tíma að þeim sé nær að hafa tekið svo mikið af lánum – og að þeir verði að borga lánin. Einhverjir verða jú að borga lánin, segja stjórnvöld og bæta við að sparifjáreigendur verði að fá sína verðtryggingu og háu vexti. Það er eins og þeir séu í vakúmpökkuðum heimi. Það er ekki eins og þjóðin öll hafi lent í náttúruhamförum fjármálalegs fárviðris sem fór sem skýstrókur yfir landið og lagði fjármálakerfið í rúst. Gerbreytti skuldastöðu heimila og fyrirtækja og eyðilagði fjárhagsáætlanir, veðhæfni og veðhlutföll heimila og fyrirtækja. Það er líka sérstakt að á meðan hamast er á skuldurum, eignir teknar af þeim og þeir látnir greiða hæstu raunvexti í heimi fer ekki svo mikið sem króna í greiðslu á erlendum skuldum gömlu bankanna.

Ég hef áréttað í hverri viku eftir bankahrunið síðastliðið haust að frysta þyrfti vísitöluna í öllum inn- og útlánasamningum þegar í stað og aftengja þannig verðtrygginguna tímabunið til að verja skuldara fyrir frekari holskeflu. Með því að frysta vísitöluna í lánasamningum þarf ekki að spretta upp verðtryggðum samningum. Verðtryggingin er vandi sem hækkar skuldir heimila, fyrirtækja og ríkissjóðs á sama tíma og atvinnulífið er í rúst eftir mestu kreppu sem lýðveldið hefur lent í. Fyrir utan verðtrygginguna þá eru hér á landi hæstu raunvextir á byggðu bóli. Helstu rökin gegn því  að afnema verðtrygginguna er að það sé von á mikilli verðhjöðnun á komandi mánuðum og þá njóti skuldarar þess ekki. Ég get tekið undir það. En er líklegt að hér eigi eftir að verða stórfelld verðhjöðnun þegar við erum með ónýtan gjaldmiðil og ráðherra sem hækkar verð á vörum og þjónustu til að bæta í kassann?

Viðkvæði þeirra sem vilja ekki frysta vísitöluna er sú að verðbólgan sé meinið en ekki verðtryggingin. Og að verðtryggingin sé fylgifiskur ónýtrar krónu og endurspegli lítið traust íslenskra sparifjáreigenda á íslensku atvinnulífi – ella fari þeir út með fé sitt. Verðtryggingin sé í raun verðtryggð króna. En hvert ætla sparifjáreigendur og lífeyrissjóðir að fara með fé sitt?

Viðkvæði þeirra sem vilja halda í verðtrygginguna er að það sé glapræði við „núverandi aðstæður“ að afnema hana með því að frysta vísitöluna því samningum sé þá rift og við taki óverðtryggð langtímalán sem beri 20 til 30% prósent vexti vegna verðbólgunnar. Mín skoðun er sú að ekki þurfi að spretta upp gömlum verðtryggðum samningum heldur eigi ríkisstjórnin að slá hnefanum í borðið og setja neyðarlög sem segja að vísitalan verði fryst þannig að skuldarar geti andað léttar.

En hvað með ný lán ef vísitalan yrði fryst? Vilja ríkisbankarnir og lífeyrissjóðirnir lána fyrirtækjum og einstaklingum verðtryggð lán áfram ef búið er að frysta vísitöluna? Hvers vegna ekki? Hverjir ráða yfir lífeyrissjóðunum og hverjir ráða yfir ríkisbönkunum? Hvað ætla þessar stofnanir að gera þegar verðbólgan hverfur? Ætla þær að hlaupa á torg út og kvarta yfir því að þær fái ekki lengur tekjur í formi verðbóta? Er farið að gera út á verðbæturnar? Bíðið við; hverjir eiga annars ríkisbankana, lífeyrissjóðina og Íbúðalánasjóð nema auðvitað fólkið í landinu?

Líkt og með verðtrygginguna hef ég áréttað í hverri viku að lækka þurfi stýrivexti niður í 0,5% til að þeir séu svipaðir og í nágrannalöndunum. Ég ætla að halda því áfram. Með hneykslun hafa menn sagt að þetta sé ekki hægt – Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn leyfi það ekki á meðan ríkisstjórnin taki ekki á vanda ríkissjóðs og auk þess sé hér verðbólga og veik króna sem gefi ekki færi á að lækka vextina. Það er eins og aldrei sé spurt; en hvað gerist ef vextirnir verða ekki lækkaðir?

Gengi krónunnar hefur veikst að undanförnu og veldur verðbólgu. Það sýnir sig enn og aftur að Seðlabankinn ræður ekkert við gengi krónunnar. Og það er blekking bankans að halda því fram að gengi krónunnar ráðist af vaxtastiginu á Íslandi undir þessum kringumstæðum, hvað þá þegar við höfum gjaldeyrishöft. Gengi krónunnar ræðst af framboði og eftirspurn og trúnni á íslenskt atvinnulíf. Vöru- og viðskiptajöfnuður ræður mestu um gengi krónunnar; inn- og útstreymi gjaldeyris. Veikt atvinnulíf og sterk króna geta aldrei farið saman. Það þarf að lækka vextina til að styrkja atvinnulífið. Það eru gjaldeyrishöft svo hvert geta sparifjáreigendur annars farið með fé sitt? Það er bara þannig að það er meiri ásókn í erlendan gjaldeyri en krónur vegna þess að trúin á að atvinnulífið rétti úr kútnum er að snarminnka vegna aðgerðarleysis ríkisstjórnarinnar. 

Ríkissjóður þarf að ná niður 170 milljarða fjárlagahalla þessa árs á næstu þremur árum og skera niður um 50 til 60 milljarða á þessu ári. Plús einhverja 20 milljarða sem hafa bæst við að undanförnu. Það krefst harðra aðgerða, eins og að lækka laun ríkisstarfsmanna, skerða lífeyrisskuldbindingu þeirra og fleira sem ég hef talið upp í pistlum að undanförnu. Það er vitað mál að þessi ríkisstjórn mun hækka tekjuskattinn og lækka skattleysismörkin til að ná í fé. En í guðana bænum; ekki hækka verð á víni, tóbaki og bensíni á meðan að verðtryggingin hefur ekki verið aftengd með frystingu vísitölunnar. Ríkissjóður tapar á verðtryggingunni líkt og heimilin og fyrirtækin.

Það er orðið dýrt að fá sér í glas. Eða eins og maðurinn sagði: Svo dýrt að maður gerir það helst ekki ódrukkinn.

Jón G. Hauksson
jgh@heimur.is