Sigrún Davíðsdóttir, blaðamaður Frjálsrar verslunar í London, sagði mér skemmtilega sögu í síðustu viku. Hún var af Halldóri Ásgrímssyni í London nýlega, en þar hitti hann m.a. Tony Blair og forráðamenn nokkurra íslenskra fyrirtækja. Þegar hann var staddur í húsakynnum Íslandsbanka fór þar vikuleg brunaæfing í gang með tilheyrandi flautum. Halldór sagði þá: „Er þetta Fitch?“ Hann  uppskar mikinn hlátur viðstaddra. Þess má geta að í þessari ágætu ferð Halldórs til London brá hann sér á leik Barcelona og Chelsea í boði Eiðs Smára Guðjohnsen. Það var í fyrsta skiptið sem Halldór fór á knattspyrnuleik í Bretlandi.

Ég held að Halldór hafi hitt naglann á höfuðið þegar hann tengdi skýrslu alþjóðlega matsfyrirtækisins Fitch Ratings við brunaæfingu, en fyrirtækið setti fyrst og fremst út á að ríkssjóður styddi ekki Seðlabankann nægilega í baráttunni við verðbólguna. Það á nefnilega að taka skýrslur erlendu mats- og fjármálafyrirtækjanna, sem dembst hafa yfir okkur undafarnar vikur, sem góðar brunaæfingar. Þær eru ágætar ábendingar. Í þeim er að vísu ekkert nýtt að finna – og því miður eru þær mjög misvísandi.

Svarta skýrslan frá verðbréfafyrirtækinu Merrill Lynch, sem mest er í umræðunni þessa dagana og slegið er upp með miklum tilþrifum, er sett fram með miklum gassagangi og óþarflegri bölsýni. Skýrslur alþjóðlegu matsfyrirtækjanna Fitch Ratings, Moody´s og S&P eru miklu jákvæðari í garð íslensku bankanna og þessi fyrirtæki gefa bönkunum góða einkunn og segja að þeir séu eins sterkir og þeir eru stórir. Á þessi matsfyrirtæki er hlustað. Á meðan tekur verðbréfafyrirtækið Merrill Lynch, sem er í samkeppni við bankana, mjög djúpt í árinni og setur mál sitt fram með busli og bægslagangi þannig að allir halda að hrunadansinn sé hafinn.

Stóri sannleikurinn er þessi og á hann hefur verið minnst áður. Íslenskt efnahagslíf er sterkt og hagvöxtur er hér meiri en í öðrum löndum. Allar spár benda til þess að hagvöxtur verði áfram yfir meðallagi hér á landi og þjóðin sé ekki að ganga í gegnum neina kreppu, óáran eða tekjuhrun. Óveðursskýin eru hins vegar þau sömu og áður; miklar skuldir þjóðarinnar og hrikalegur viðskiptahalli sem mun fella gengi krónunnar að lokum. Þessum brunabjöllum er búið að hringja margsinnis á síðustu mánuðum. Vandinn er sem sagt sá að við höfum það of gott! Aðeins um skuldir þjóðarinnar - hafa verður í huga að miklar eignir koma auðvitað á móti, bæði hér heima og erlendis.

Helsti óvinur allra skuldara í verðtryggðu kerfi er mikil verðbólga. Helstu vinir allra skuldara eru öruggar framtíðartekjur og framtíðarhagnaður; þ.e. hagvöxtur með tilheyrandi auknum umsvifum. Stórauknar skuldir heimilanna í landinu verða fyrst verulegt vandamál fari verðbólgan á kreik og tekjur þjóðarinnar hrapa, þ.e. að allt fari til fjandans. Ég held samt að íslensk heimili séu góðir skuldarar, enda munu vanskil vera mjög lítil í bönkum. En það segir sig sjálft að heimili sem skulda mikið hafa minna olnbogarými. Sú hagfræði verður aldrei úrelt.

Það þarf í sjálfu sér ekki spekinga frá útlöndum til að segja okkur að stórauknar skuldir okkar Íslandinga krefjast þess að vel ári í efnahagsmálum hjá okkur í framtíðinni og að það fylgi því áhætta að vasast í atvinnurekstri og skulda mikið. Það eru engin ný tíðindi. Og það eru heldur engin ný tíðindi að það muni hægja á kraftinum og útrásinni ef bankarnir lenda í versnandi kjörum á skuldabréfamörkuðum erlendis á næstu árum þegar kemur að uppgreiðslu stórra lána hjá þeim og þeir þurfa að sækja sér nýtt fé til að endurfjármagna sig. En fyrr má nú vera bölsýnin: það er ekki komið að hruni íslenska hagkerfisins og íslensku bankanna eins og Merrill Lynch gefur í skyn. 

Stærstu fyrirtækin á Íslandi eru sterkari eftir útrás síðustu ára – og horfa til öruggari framtíðartekna en áður. Það gerir þeim kleift að standa undir auknum skuldum – þótt auðvitað sé svigrúmið minna en ella hjá stórskuldugum fyrirtækjum. Þá held ég því fram að eignatengslin í íslensku atvinnulífi séu alls ekki til trafala eins og Merill Lynch vill meina og að þau skapi einhvern hrikalegan kerfisvanda og að dómínóáhrif rústi öllu á einu bretti. Það reynir þó fyrst á bankakerfið gangi óáran yfir þjóðina með miklum búskelli - þannig að stærstu skuldararnir lendi í vandræðum. Útrásin er hins vegar mikil áhættudreifing.

Þegar Merrill Lynch talar um skuldsett viðskiptaumhverfi á Íslandi má velta því fyrir sér hversu „íslenskir“ bankarnir okkar séu í reynd. Obbinn af tekjum þeirra verður til erlendis. Hversu „íslenskur banki“ er Kaupþing banki þegar 70% af tekjum hans verða til erlendis og bróðurparturinn af starfsmönnum hans er erlendir starfsmenn sem búa erlendis? Hversu íslenskt er þetta viðskiptaumhverfi?

Það er ekki allt af fara til fjandans í íslensku atvinnulífi og menn mega alls ekki að fara á taugum yfir skýrslum erlendra fjármálafyrirtækja, eins og Merrill Lynch, sem er í samkeppni við íslensku bankana. Þessi skýrsla er hins vegar góð brunaæfing – en ekkert meira. 

Jón G. Hauksson

jgh@heimur.is