Davíð Oddsson beitti sinni frægu smjörklípu- aðferð þegar hann sagði að Seðlabankinn hefði haft vísbendingar um að hugsanlega hefðu einhverjir haft meiri áhrif á gengi krónunnar að undanförnu en eðililegt gæti talist. Hann sagði að um hefði verið að ræða aðila sem hefðu ekki átt að stunda slíkar gjörðir. Þegar Davíð var spurður að því hvort viðurlög væru við slíku, svaraði hann að það væri hægt að bregðast við með margvíslegum hætti, „bæði af hálfu Seðlabanka og Fjármálaeftirlitsins“ og bætti svo þessum botni við: „En það er of fljótt að velta því fyrir sér“.

Dokum aðeins við; eftir þessa smjörklípu fengu allir það á tilfinninguna að það væru vondir karlar sem réðust á krónuna og það væri full ástæða fyrir Fjármálaeftirlitið að rannsaka málið, finna sökudólgana og taka í lurginn á þeim og hirta þá. Þetta finnst mér ódýr skýring. Aðalsökudólgurinn í því hvernig komið er fyrir krónunni er auðvitað krónan sjálf. Hún er búin að vera. Hvers vegna er það ekki fyrst og fremst rætt? Og hvað með viðskiptahallann?

Rifjum aðeins upp hvað Davíð sagði við fréttavefinn Bloomberg fyrir tæpu ári síðan: „Krónan mun lækka fyrr eða síðar.“ Hann orðaði þetta þannig að þegar litið væri til sögulegs samhengis og viðskiptahalla væri líklegt að gengi krónunnar myndi lækka fyrr eða síðar. Viðtalið var tekið í tengslum við vorfund Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í Washington í apríl í fyrra.

Davíð sagði ennfremur við Bloomberg fréttavefinn: „Við teljum að hún (krónan) muni, fyrr eða síðar, lækka lítið eitt. Ég get ekki verið nákvæmari. Það er erfitt að spá um það og væri ekki rétt af mér að gera það. Fyrr eða síðar veikist hún. Þar eð vextir eru eins háir og þeir eru verður það kannski heldur seinna en fyrr.“ Svo mörg voru þau orð, en kjarni málsins var; viðskiptahalli veikir krónu. Þetta hljómaði býsna rökrétt miðað við gamlar hagfræðikenningar.

Sigðurður Einarsson, stjórnarformaður Kaupþings, sagði á málstofu BSRB nýlega að Seðlbankinn hefði hvatt til vaxtarmunaviðskipta með háum skammtímavöxtum. „Það þarf engan doktor í hagfræði til að sjá að hvorki núverandi viðskiptahalli né vaxtastig gengur til langframa. Fyrr en síðar munu vextir lækka og gengi krónunnar leita jafnvægis,“ sagði Sigurður.

Auðvitað eru Davíð og Seðlabankinn í vanda. Seðlabankinn ræður ekki einn við verðbólguna. Snemma árið 2001 voru sett ný lög um Seðlabankann og gengi krónunnar. Gengi krónunnar skyldi verða fljótandi og markmið Seðlabankans yrði fyrst og fremst verðbólgumarkmið. Skömmu síðar, um sumarið, snarféll krónan og dollarinn fór í 117 krónur um haustið þegar verst var. Ekki veit ég hverjum þetta var þá að kenna.

Hér á landi eru hæstu vextir í heimi og þeir voru það raunar áður en Seðlabankinn hækkaði stýrivexti í 15% í vikunni. Vandi bankans er sá að það er kreppuverðbólga á Íslandi. Bæði kreppa og verðbólga. Bæði ofurháir vextir og verðbólga. Það er lánsfjárkreppa; bankarnir eru að lána sáralítið vegna þess að þeir hafa ekki lengur aðgang að ódýru lánsfé, en á sama tíma er mikil verðbólga.

Seðlabankinn ræður augljóslega ekki við verðbólguna einn. Fyrst 13,75% stýrirvextir gátu ekki hamið verðbólguna þá gera 15% stýrivextir það ekki og líklegast 20% stýrivextir ekki heldur. Hvernig geta háir vextir dregið frekar úr útlánum bankakerfisins þegar bankarnir eru hvort sem er ekkert að lána og löngu búnir að skrúfa fyrir? Hækkun vaxta bitnar þess vegna mest á því fólki og þeim fyrirtækjum sem skulda fyrir og ætluðu sér svosem ekkert að taka ný lán – nema þá kannski að skuldbreyta einhverju. Þess vegna eru fólk og fyrirtæki föst í gildru. Þau greiddu ákveðið verð (vexti) fyrir vöru (lánin) og síðan er einhliða hamast við að hækka verðið á vörunni eftir á – án þess að kaupendur geti rönd við reist. Hvers vegna mótmælir enginn bankamaður þessari stýrivavaxtahækkun? Vextir eru verð á vöru og vaxtahækkanir stuðla að kostnaðarverðbólgu í landinu.

Umræðan um stýrivexti á Íslandi er eitt í dag, annað á morgun. Fólk spyr: Var rétt að hækka stýrivextina eða var ekki rétt að hækka þá? Já eða nei? Þannig er spurt, því að einn daginn snýst öll umræða (og þá eru allir sammála) um að stýrivextir þurfi að lækka. Síðan eru allt í einu allir orðnir sammála um að hækkun stýrivaxta sé bráðnauðsynleg því verðbólgan sé svo mikil. Meira að segja Jón Ásgeir er orðinn sammála Davíð og hrósar honum fyrir að hækka stýrivexti. Sögulegar sættir eða hvað?

En stýra stýrivextir yfirhöfuð einhverju lengur? Sérfræðingar segja að þeir virki. En hverju stýra þessir umtöluðu stýrivextir? Svar: Lausafjárstöðu bankanna! Sérfræðingar segja ævinlega eitthvað á þá leið að Seðlabankinn sé í lykilstöðu á markaðnum og geti hreyft ávöxtunarkröfu allra flokka þegar kemur að heildsölumarkaði með skammtímafjármögnun, millibankaviðskipti, bankavíxla og  endurhverfanleg viðskipti (Repó) – en þau hafa mikil áhrif á lausafjárstöðu bankana. Bankarnir leggja þá fram veðhæfa ríkistryggða pappíra og fá lausafé í staðinn. Í stuttu máli: Repóviðskiptin eru helsta stjórntæki Seðlabankans.

Gott og vel. Stýrivextir eiga að hafa áhrif á lausafjárstöðu bankanna og hækkun þeirra þrengja að. En hvað gerði Seðlabankinn þegar hann hækkaði stýrivextina í 15%? Hann rýmkaði í leiðinni reglur til að bæta lausafjárstöðu bankanna.

Já eða nei! Var stýrivaxtahækkun nauðsynleg? Nei. Hækkun stýrivaxta í 15% hefur engin áhrif þegar bankarnir eru hvort sem er löngu búnir að skella í lás. En hvað með smjörklípuaðferð Davíðs um að vondir karlar ráðist á krónuna? Það finnst mér ódýr skýring. En hver er þá sökudólgurinn? Það er krónan sjálf. Það virðist hafa gleymst í þessari hrinu. Krónan er búin að vera. Það var hún sem átti að fá á sig væna smjörklípu frá Davíð í vikunni – en ekki vondu karlarnir. Krónan er í klípu; en ekki smjörklípu.

Jón G. Hauksson

jgh@heimur.is