Það var merkilegt að heyra það í útvarpinu að úrslit heimstyrjaldarinnar hefðu ráðist á austurvígstöðvunum í Stalíngrad. Að sögn fréttamannsins munaði aðeins 16 metrum að Þjóðverjar hefðu unnið. Japanir gáfust líka upp þegar „Rússar nálguðust úr vestri.“ En á endanum var það „Stalín marskálkur“ sem ákvað að 9. maí skyldi vera friðardagurinn. Á tímum kalda stríðsins voru kjánar sem trúðu bulli úr áróðursvél Sovétmanna kallaðir nytsamir sakleysingjar. Líklega eru þeir hvorugt lengur.

Auk þeirrar speki sem að ofan greinir vorum við frædd á því að Íslendingar hefðu verið „hernumin þjóð öll stríðsárin.“ En þetta er rangt. Stríðið byrjaði í Evrópu 1. september 1939 eftir að Þjóðverjar og Sovétmenn (hetjur fréttamanns Ríkisútvarpsins) gerðu með sér griðasáttmála og skiptu í framhaldinu á milli sín Póllandi. Sovétmenn réðust svo líka á Finnland og hernámu og innlimuðu síðar Eystrasaltslöndin. „Stalín marskálkur“ var einræðisherra í Moskvu og sá samkomulagið við Hitler sem möguleika á að Rauði herinn gæti óáreittur ráðist á grannþjóðirnar. Griðasáttmáli Hitlers og Stalíns var samkomulag skálka en ekki marskálka.

Ísland var ekki hernumið fyrr en árið 1940 þegar her Breta kom hingað til lands. Ríkisstjórnin mótmælti hernáminu en Íslendingar veittu enga mótspyrnu. Ári síðar var á Alþingi samþykkt að gera herverndarsamning við Bandaríkjamenn. Brynjólfur Bjarnason, sem kosinn var þingmaður kommúnista (sem árið 1941 höfðu breytt sér í sósíalista), sagði við umræður á Alþingi að Íslendingar myndu ekki telja það eftir sér, þótt „hér verði skotið án allrar miskunnar, ... ef ráðstafanir Bandaríkjanna yrðu til þess, að veitt yrði virk aðstoð í þeirri baráttu, sem háð er á austurvígstöðvunum.“ Það er því ósatt að landið hafi verið hernumið öll stríðsárin, þó að hér hafi verið her frá 1940 til stríðsloka. Í kjölfar setu erlendra herja hér á landi vænkaðist hagur landsmanna mjög efnahagslega.

Hitler sveik samning sinn við Stalín árið 1941 og réðst á Sovétríkin. Flestir eru sammála um það að ástæðan fyrir því að Þjóðverjar lutu í lægra haldi hafi ekki verið snilld Stalíns marskálks heldur taktísk mistök Þjóðverja sem tóku lykkju á leið sína til Rússlands sumarið 1941 og lentu því í klóm rússneska vetrarins eins og Napóleon snemma á 19. öldinni. Sovétmenn gerðu svo bandalag við Breta og Bandaríkjamenn sem studdu þá með því að senda herbúnað og vistir. Án þeirrar aðstoðar hefðu Sovétmenn áreiðanlega tapað stríðinu.

Afrek Stalíns marskálks í stríðinu við Japan voru þau að eftir að kjarnorkusprengjunni hafði verið varpað á Hiroshima 6. ágúst árið 1945 sagði hann „nú get ég“ og Sovétríkin lýstu yfir stríði á hendur Japönum. Það er með ólíkindum að fréttamaður á Ríkisútvarpi Íslendinga telji að þessi heigulsyfirlýsing í stríðslok hafi haft eitthvað að segja um sigurinn á Japönum.

Skilyrði fyrir því að menn geti lært eitthvað af sögunni er að menn kunni hana.

Benedikt Jóhannesson

Fleiri pistlar