Íslenskt þjóðfélag er lítið, fyrirtækin eru lítil og tengsl milli manna mikil. Kunningsskapur og vinátta gera það að verkum að menn eru líklegri en ella til þess að eiga viðskipti sín á milli. Hættan magnast þá fyrst þegar menn kaupa sér vináttu. Auðhringar eru hemill á hagkvæmni og samkeppni. Bein eign fjármálastofnana í fyrirtækjum eykur hættu á hagsmunaárekstrum og spillingu.

Áður en haldið er af stað er ágætt að hugsa sig aðeins um til þess að skilgreina nánar hvað átt er við með umræðuefninu. Ég hef orðið var við það að menn rugla saman markaðsráðandi stöðu, einokun og blokka- eða hringamyndun. Munurinn er sá að fyrri fyrirbærin tvö eru á einstökum markaði, en blokkir eða auðhringar geta verið samtök fyrirtækja í mörgum greinum. Fyrirtækin gæta þess við ákvarðanatöku að ganga ekki hvert á annars hlut og hafa samband sín á milli áður en teknar eru meiriháttar ákvarðanir. Hagsmunir hringsins eru settir hærra en einstakra fyrirtækja.

Hér á landi á blokkamyndun sér sögu. Meðan Sambandið var og hét skiptist atvinnulífið í þrennt: Í fyrsta lagi sambandsfyrirtæki, sem unnu í nær öllum atvinnugreinum, og lutu sameiginlegri stjórn, í öðru lagi fyrirtæki í opinberri eign sem voru ekki jafnskipuleg, en voru flest í eigu ríkisins og loks einkafyrirtæki, sem höfðu með sér ýmis samtök og áttu í nokkrum tilvikum stóra hluti hvert í öðru. Þær blokkir sem nú má hugsa sér á markaðinum eru að hluta arfur frá þessum tíma.

Nokkrar íslenskar samsteypur

Sambandið hefur liðið undir lok sem stórveldi í atvinnulífinu, en allmörg fyrirtæki sem byggja á þeim grunni halda með sér miklum tengslum. Þar má nefna Samskip, Olíufélagið,  VÍS, SÍF og nokkur sjávarútvegsfyrirtæki, auk náinna tengsla við KB-banka.

Fyrir rúmu ári var Kolkrabbinn svonefndi talinn eiga strengi víða um atvinnulífið. Þar var einkum átt við fyrirtæki sem tengdust Eimskipafélaginu. Þær tengingar sem þá voru losnuðu margar í fyrra en við hafa tekið nýjar, þannig að nú er Eimskipafélagið hluti af blokk sem er mun stærri en áður. Í henni eru Landsbankinn, Actavis, Edda miðlun, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Marel og mörg fleiri fyrirtæki sem tengjast blokkinni með ýmsum hætti.

Ríkið er stærra en marga grunar. Þó að Landsíminn og Skjár einn séu etv þau fyrirtæki sem mönnum dettur fyrst í hug þá liggja þræðir ríkisins að sjálfsögðu miklu víðar. Ríkisútvarpið, Landsvirkjun, skólar, sjúkrahús, Þjóðleikhús, sinfónía og svo mætti lengi telja. Fæst af þessu telja menn kannski eiginleg fyrirtæki en þau ættu að vera það og yrðu þá betur rekin. Hins vegar er ríkið stjórnlaust á þessu sviði, bæði vegna þess að það hefur í fæstum tilvikum  stefnu í málefnum fyrirtækja sinna og vegna hins er það yfirlýst stefna stjórnvalda að draga úr umsvifum hins opinbera, þótt þau hafi raunar aukist í tíð núverandi stjórnar.

Baugsveldið ræður yfir rúmum helmingi af matvöruverslun landsins, um tveimur þriðju hlutum af fjölmiðlunum á frjálsum markaði, Lyfju, Skeljungi og öðru af tveimur símafyrirtækjum landsins, svo valin séu nokkur dæmi. Mynd af heildarveldi fyrirtækisins þurfti heila opnu í tímariti og hefur vaxið síðan.

Fleiri sterka aðila mætti nefna, til dæmis þeir sem eiga Samherja,  Bykó, Lyf og heilsu auk einstakra fjársterkra einstaklinga og fjölskyldna. Er listinn þá enn ekki tæmdur. En blokkirnar eru minni en þær sem að framan eru taldar.

Lífeyrissjóðirnir eru geysilega áhrifamiklir, en fram til þessa er ekki hægt að segja að þeir hafi skipulega beitt fjármagni sínu til þess að ná fram áhrifum. Í stöku tilvikum hefur þó örlað á því að menn gruni að peningunum sé beitt til þess að tryggja ákveðnum einstaklingum stjórnarsæti og valdastöðu. Miklir peningar bjóða upp á hættuna á mikilli misnotkun.

Hættur við auðhringa

Ein rík ástæða til þess að óttast hringamyndun er sú að hringnum er oft viðhaldið af þeim sem hafa af honum persónulega hagsmuni.

Það er greinilegt að í bili njóta margar þær blokkir sem nú starfa á markaðinum mun meiri velvildar fjölmiðla en áður var. Að hluta til tengist það eignatengslum á ákveðnum fjölmiðlum en einnig má rekja þetta að einhverju leyti til pólitískrar skoðunar blaðamanna. Þeir telja að sumir auðhringar séu „góðir“ meðan aðrir eru slæmir. Sums staðar hafa auðhringar komið sér upp mönnum sem hringja í blaðamenn og vara þá við að skrifa um efni sem ekki þóknast hagsmunum hringsins.

Á yfirborðinu skiptir miklu máli hvernig haldið er á málum gagnvart fjölmiðlum. En í fjölmiðlum vinnast orustur eða tapast, stríðið heldur áfram og í því gilda allt önnur lögmál. Á endanum eru örlögin ráðin af því hvort reksturinn er heilbrigður.

Fyrirtækið sem keypt er (að öllu leyti eða hluta) má hins vegar ekki flytja sig úr viðskiptum við auðhringinn, af því að þá bresta forsendur fyrir kaupunum. Það getur ekki farið fram á afslátt af þessum viðskiptum af sömu ástæðu. Sama svar er ef þjónustan er slöpp. Menn eru í viðskiptafjötrum. Með þessu móti mismunar fyrirtækið hluthöfum. Þeir eigendur fyrirtækisins sem standa utan auðhringsins fá ekki eðlilegan arð af fjárfestingu sinni. Hringurinn getur hreinlega staðið á móti rekstrarhagræðingu.

Hættan fyrir þann sem hefur keypt sér viðskiptavináttuna er sú að hann gleymi sér. Hann þarf ekki að gæta aðhalds, fylgjast með nýjungum eða vanda sig í hvívetna eins og maður í frjálsri samkeppni. Hann verður að nátttrölli á markaðinum. Á sumum sviðum skiptir þetta ekki máli ef aðrir í greininni eru í sínum blokkum og una glaðir við sitt án þess að reyna að bæta sig.

Skoðun Davíðs og úrbætur

Eitt af því sem hefur breyst á allra síðustu árum er að auðugum einstaklingum hefur fjölgað. En á sama tíma hefur eignarhald í fyrirtækjum færst á hendur færri aðila. Davíð Oddsson lýsti á sínum tíma þeirri skoðun sinni að óæskilegt væri að einn aðili ætti of stóran hlut í fjármálastofnun. Þó að hann kunni að hafa skipt um skoðun síðan þá tel ég að mörg rök hnigi að því að upprunaleg skoðun hans hafi verið hyggileg. Þegar svo áhrifamiklar stofnanir eru að of miklu leyti í eigu fárra aðila er hætt við því að eigendurnir fórni hagsmunum heildarinnar til þess að skara eld að eigin köku.

Það er þó mun hættulegra fyrir samfélagið hve stór hluti atvinnulífsins er í beinni eigu fjármálastofnana, bæði beint og með eins konar leppun. Þegar bankar eiga beinan hlut í atvinnulífinu skapast hætta á hagsmunaárekstrum við viðskiptavini. Það er einnig þungt á metunum að með vaxandi hlutabréfaeign bankanna hafa þeir mikinn hag af því að hafa bein áhrif á verð hlutabréfanna með því að halda uppi eftirspurn. Með þessu móti eignast þeir sífellt stærri hlut atvinnulífsins. Þjóðverjar hafa reynslu af slíku eignarhaldi og það hefur ekki orðið atvinnulífinu til góðs. Stórt skref framávið yrði stigið með því að banna með lögum fjárfestingar viðskiptabanka í fyrirtækjum. Allir sem vilja, vita að ofan á öllum Kínamúrum sitja bankastjórar og formenn bankaráða sem hafa alla vitneskja og völd.

Eftirlitsaðilar eiga mikið undir því að hér sé virkur verðbréfamarkaður. Hann er beinlínis rekstrargrundvöllur Kauphallarinnar sem á að hafa eftirlit með honum. Þetta kann að skýra hvers vegna það er látið viðgangast átölulítið að því að best verður séð að í Kauphöllinni eru aðeins eftir örfá fyrirtæki sem í raun uppfylla skilyrði um dreifða eignaraðild. Og skráðum fyrirtækjum fækkar dag frá degi.

Hringamyndun getur haft jákvæðar hliðar. Hringadrottnarnir leggja metnað í að klekkja á keppinautunum, sýna fram á að þeirra lið sé betra en lið andstæðinganna. Samkeppnin getur eflst. Nefna má dæmi um að fyrirtæki hafi verið reist við með fjármagni frá blokkum og orðið blómleg á ný. Fyrirtækin sem menn keppast um að fá undir regnhlífina verða eftirsótt af fjárfestum, a.m.k. þangað til þau eru komin í skjólið. Eftir það minnkar aðdráttaraflið fyrir utanaðkomandi og reyndar hina líka, því ekki þarf maður að kaupa það sem maður á. Það er hins vegar hættulegt þegar hringurinn verður allsráðandi á einhverjum markaði.

Vegna þess hve auðhringurinn getur haft mikil áhrif á verðmyndun á markaði sem er jafnlítill og sá íslenski, er mikil hætta á því að áherslan hverfi frá því sem mestu máli skiptir til lengri tíma litið, það er rekstur og uppbygging fyrirtækjanna, og yfir á það sem gefur skjótfengnari hagnað, kaup og sala eigna. Það er sérstaklega hættulegt ef eigendur nýta fyrirtækin til þess að kaupa eða selja sjálfum sér persónulega eignir á öðrum kjörum en tíðkast á markaði sem stýrist af eðlilegu framboði og eftirspurn.

Íslenskt þjóðfélag er lítið, fyrirtækin eru lítil og tengsl milli manna mikil. Kunningsskapur og vinátta gera það að verkum að menn eru líklegri en ella til þess að eiga viðskipti sín á milli. Hættan magnast þá fyrst þegar menn kaupa sér vináttu. Auðhringar eru hemill á hagkvæmni og samkeppni. Því fela þeir í sér upphaf að eigin hrörnun og hrörnun samfélagsins alls.

Greinin er að stofni til erindi sem flutt var á fundi Verslunarráðs 12.11. 2004 um eignatengsl í viðskiptalífinu.

Benedikt Jóhannesson