Björgólfur Guðmundsson sagði í Kastljósi að skuldir vegna Icesave muni ekki lenda á íslensku þjóðinni; það séu til eignir í bankanum fyrir þessum reikningum. Þetta er raunar það sama og sonur hans, Björgólfur Thor, hélt fram á dögunum. Vonandi hafa þeir feðgar rétt fyrir sér. En þá vaknar auðvitað spurningin, hafi þeir feðgar rétt fyrir sér; hvers vegna allt þetta fjaðrafok síðustu vikurnar út af Icesave? Hver er sannleikurinn um þessa reikninga?

Við höfum misst æruna erlendis vegna þeirra. Lán Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er í uppnámi vegna þeirra. Boðuð viðbótarlán frá Norðurlöndunum eru heldur ekki fyrir hendi nema við gerum Icesave fyrst upp. Við erum vinalaus þjóð vegna þeirra. Loks eru þeir ein orsök þess að heiftarleg reiði hefur magnast upp í íslensku samfélagi síðustu tvær vikurnar þannig að allir óttast að „gas,gas“ hringitóninn hljómi bráðlega aftur. Haft er eftir Ingibjörgu Sólrúnu og Björgvini G. Sigurðssyni að þessari „milliríkjadeilu verði að ljúka sem fyrst“ og segist Björgvin gera sér vonir um að skuldir vegna Icesave-reikninga bankans lendi ekki á íslensku þjóðinni „því að eignir bankanna standi líklega undir þeim,“ en bætir við að það sé ekki hægt að fullyrða um slíkt að svo stöddu. Það verði ekki hægt fyrr en eignamatið liggi fyrir.

Þjóðin ranghvolfir augunum og spyr hvað sé eiginlega rétt og hvað rangt í þessu guðsblessaða Icesave-máli. Einn daginn les fólk að kröfurnar séu 900 milljarðar vegna Isesave. Annan daginn er rætt um 400 milljarða króna. Þriðja daginn eru ábyrgðirnar komnar í a.m.k. 600 milljarða króna og „munu vera íþyngjandi fyrir Ísland í áratugi ef allt fer á versta veg“. Fjórða daginn koma svör frá ráðherrum um að ef allt fari á besta veg fyrir okkur geti 100 milljarðar lent á þjóðinni. Fimmta daginn duga eignir Landsbankans til að gera þessa reikninga upp og skuldin sé 640 milljarðar brúttó. Sjötta daginn virðist „lausn vera í sjónmáli“. Vonandi er sá dagur núna runninn upp.

Björgólfur sagði ennfremur að deilan við Breta og Hollendinga sé til komin vegna setningar neyðarlaganna hér á landi en ekki Icesave-reikninganna sem slíkra. Hann hefur margt til síns máls. Ég hef áður sagt í þessum pistlum að ábyrgð okkar Íslendinga eigi að miðast við EES-samninginn. Við getum ekki hlaupist undan honum. Hann gengur út á að Tryggingasjóður innstæðueigenda (lesist sem ríkið) ábyrgist rúmar 20.000 evrur á hverja kennitölu vegna sparisjóðsbóka og sparireikninga í hverjum banka. Það eru rúmar 3 milljónir króna. Ekki meira. En taki menn eftir þessu; það er ábyrgðin gagnvart íslenskum, enskum og hollenskum eigendum sparireikningana. En ríkisstjórnin gerði gott betur. Þegar hún setti neyðarlögin eftir fall Glitnis og Landsbankans ákvað hún að ábyrgjast innstæður „íslenskra sparireikninga“ í botn; þ.e. til fulls, hvort sem fjárhæðin væri 3, 5, 50, 100, 200 eða 800 milljónir á sparireikningunum, en fara eftir EES-samningnum gagnvart „enskum og hollenskum sparireikningum“ og brjóta þannig jafnræðisreglu EES.

Flottheitin eru ekki búin. Þegar neyðarlögin voru sett var gefið í skyn að reynt yrði að bjarga eigendum peningamarkaðssjóðanna sem bankarnir hafa rekið og eru ekki hefðbundir sparisjóðsreikningar. Íslenskum skattborgurum bar engin skylda til að ábyrgjast þá. (Búið að loka þeim). Engu að síður hafa nýju ríkisbankarnir varið 200 milljörðum króna til að rétta þessa sjóði af. Þetta voru sjóðir sem virðast hafa farið óvarlega í fjárfestingum og ekki hikað við að kaupa skuldabréf íslenskra stórfyrirtækja. Smærri fjármálafyrirtæki segja núna ríkisbankana neita að kaupa bréf úr peningamarkaðssjóðum þeirra á sama verði og þeir keyptu bréf úr eigin sjóðum og það stangist á við jafnræðisregluna. Stóra málið er hins vegar að ríkinu ber engin skylda til að ábyrgjast peningamarkaðssjóði bankanna og fjármálafyrirtækjanna.

Það er þessi mismunun okkar á „íslenskum“ og „breskum og hollenskum“ sparireikningum samkvæmt neyðarlögunum sem hefur farið fyrir brjóstið á Evróupsambandinu og það skilur ekki hvernig það geti samrýmst jafnræðisreglu EES, Evrópska efnahagssvæðisins, að íslenskum sparifjáreigendum sé gert hærra undir höfði en t.d. breskum og hollenskum. Það er ekki nema von að það vakni spurningar erlendis þegar málum er svona háttað.

Það er víða pottur brotinn þegar kemur að „save og safe“. Núna er komið á daginn að lífeyrissjóðirnir hafa gamblað í gegnum afleiðusamninga „með krónunni“, þ.e. veðjað á styrkingu hennar en allir vita að hún hefur hríðfallið. En áður höfðu borist fréttir um að viðskiptabankarnir þrír hefðu veðjað gegn krónunni, þ.e. á lækkun hennar, eitthvað sem þeir hafa verið vændir um í eitt ár en þeir hafa ávallt neitað. Lífeyrissjóðirnir skulduðu gömlu viðskiptabönkunum 67 milljarða króna þann 9. október vegna óhagstæðrar gengisþróunar krónunnar. Ef gera ætti samningana upp á núverandi gengi þyrftu lífeyrissjóðirnir að greiða yfir 100 milljarða króna til bankanna vegna þeirra. Núna kanna lífeyrissjóðirnir hvort hægt sé að „víkja þessum samningum til hliðar“ og skuldajafna þessa 100 milljarða. Það kemur til af því að lífeyrissjóðirnir eru stórir kröfuhafar í þrotabú gömlu bankanna þar sem þeir áttu mikið af skuldabréfum frá þeim. Virði þeirra bréfa er mun hærra en virði afleiðusamninganna og því skulda gömlu bankarnir sjóðunum. Það verður fróðlegt að sjá hvað erlendum stórbönkum, sem eru kröfuhafar í þrotabú gömlu bankanna, finnst um þessa sérmeðferð.

Þegar rætt er um „save og safe“ þá vekur það  athygli að ríkisstjórnin tekur stöðuna með sparifjáreigendum; ábyrgist „íslenskar“ sparisjóðsbækur langt umfram skyldu, ábyrgist peningamarkaðssjóði bankanna sem henni ber engin skylda að ábyrgjast. Og ýmislegt segir mér að skuld lífeyrissjóðanna verði skuldajöfnuð.

Þegar hins vegar er minnst á að afnema verðtryggingu með neyðarlögum í eitt ár og reyna þannig að koma í veg fyrir að þúsundir ungra fjölskyldna fari á höfuðið kemur annað hljóð í strokkinn hjá ríkisstjórninni. Hvers vegna? Jú, það kæmi niður á sparifjáreigendum, bönkunum, Íbúðalánasjóði og lífeyrissjóðum sem næðu ekki að ávaxta pund sitt eins mikið á næstunni og „í raun væri verið að afskrifa lán“ eins og það er orðað.

Lífeyrissjóðirnir hafa færst 2 ár aftur í tímann vegna hruns bankanna en það segir sig sjálft að lífeyrisréttindi myndu skerðast enn meira ef vertrygging yrði afnumin í eitt ár, kannski færðust lífeyrissjóðirnir 4 ár aftur í tímann. Ég hef ekki reiknað það út. En sú spurning vaknar eðlilega á móti: Hvað mun eign lífeyrissjóðanna og lífeyrisréttindi skerðast mikið á næstunni þegar fólk og fyrirtæki eru orðin gjaldþrota og koma ekki lengur með neitt innstreymi í sjóðina – svo ekki sé nú talað um afskriftir lífeyrissjóðanna af lánum gjaldþrota sjóðfélaga. Þegar að þeim tímapunkti er komið virðist allt í lagi að afskrifa lán. Fjöldi sjóðfélaga í lífeyrissjóðum á Íslandi er um 200 þúsund en fjöldi lífeyrisþega er 70 þúsund. Ég held að lífeyrissjóðirnir megi ekki við því að 30 til 40 þúsund af borgandi sjóðfélögum flýi land vegna þess að þeir eru gjaldþrota eða fyrirtækin, sem þeir vinna hjá og eru hin raunverulega uppspretta lífeyrissparnaðar í landinu, eru farin á höfuðið vegna verðtryggingar og okurvaxta.

Þetta er erfitt líf þessa dagana. Ég spilaði bridge í Borgarnesi í gærkvöldi. Í því spili er maður oft á hættunni og ber ábyrgð á sjálfum sér. En þegar kemur að peningum veit maður aldrei hvað er „save“ eða hvort maður sé „safe“.

Jón G. Hauksson

jgh@heimur.is