Þjóðin stendur frammi fyrir því að efnahagurinn er í kaldakolum. En gjaldþrotið er ekki bara fjárhagslegt heldur líka siðferðilegt. Margir vilja gera upp við fortíðina og þar virðist enginn skortur á því að menn sjái brestina hjá öðrum. Minna er um að menn finni nokkuð að í eigin ranni. Fátt er þó mikilvægara en að skilja hvað fór úrskeiðis. Ekki til þess að refsa þeim seku heldur reyna að forðast sömu mistök í framtíðinni. Stjórnmálamenn geta ekki komist hjá því að skoða eigin störf með gagnrýnum hætti. Þó að einhver komi fram og segist biðjast afsökunar á því sem aflaga hafi farið „beri ég einhverja ábyrgð á því“ er slíkt ekkert annað en kattarþvottur.

Stærstu ástæður fyrir kreppunni eru tvær: Ógætilegur vöxtur bankanna og óvarleg útlán til aðila sem tengdust þeim og svo auðvitað hin alþjóðlega kreppa. Fyrri ástæðan er meginatriði og þar brugðust innlendir eftirlitsaðilar og viðbragðsáætlun vantaði.

Upphaf afglapa

Líklega er upphafið að núverandi hugarfarskreppu að rekja til forsetakosninganna 1996. Að þeim loknum sat forsetinn sem kjörinn var eftir með miklar skuldir sem hægt gekk að greiða. Fulltrúi hans leitaði þá til Jóns Ólafssonar í Skífunni og Bónusfeðga um fjárstyrk. Honum var vel tekið og skuldirnar hurfu eins og dögg fyrir sólu. Líklega var þetta í fyrsta sinn sem viðskiptajöfrar sáu að stuðningur við stjórnmálamann gat verið hagkvæm fjárfesting.

Um svipað leyti kom Kári Stefánsson heim til Íslands og stofnaði Íslenska erfðagreiningu. Forsætisráðherra tók honum með kostum og kynjum og vildi allt fyrir hann gera. Sett var sérstök löggjöf um gagnagrunn á heilbrigðissviði og fyrirtækinu veitt einkaleyfi til nýtingar grunnsins. Grunnurinn varð aldrei til og einn af yfirmönnum fyrirtækisins sagði undirrituðum frá því að hann hefði verið nauðsynlegur í umræðunni vegna þess að bjóða átti út hlutabréf á almennum markaði. Nokkrir yfirmenn í fyrirtækinu seldu almennum fjárfestum sín hlutabréf og högnuðust vel. Almenningur græddi ekki jafnmikið á kaupunum.

Nokkrum árum seinna var ríkisábyrgð á lán Íslenskrar erfðagreiningar samþykkt á Alþingi að undirlagi forsætisráðherra. Þessi ríkisábyrgð gekk þvert á öll grundvallarsjónarmið Sjálfstæðisflokksins. Hún var reyndar aldrei veitt vegna þess að hún gekk í bága við alþjóðasamninga Íslands. Gjörð þingmanna var söm og jöfn.

Auðjöfradekur varð áberandi á 21. öldinni. Þar var áberandi að ráðamenn virtust velja sér sína uppáhaldsauðmenn. Yfirleitt voru auðmannavinir forsætisráðherra og forsetans að mestu aðskilin mengi og mengi forsetans mun stærra. Hann sóttist mjög eftir nánu samneyti við innlenda og erlenda ríkisbubba.

Íslendingar áttu því ekki að venjast síðari áratugi að stjórnmálamenn sýndu mikla heift í garð þeirra sem þeim mislíkaði við, hvort sem um var að ræða stjórnmálamenn eða aðra. Hrokafull framkoma og heift spilla mjög fyrir málefnalegri umræðu.

Tímamót eftir aldamót

Mestu mistökin voru gerð snemma á 21. öldinni. Annars vegar þegar horfið var frá þeirri stefnu að hafa bankana í dreifðri eignaraðild og hins vegar með því að banna umræðu um aðild að Evrópusambandinu og upptöku nýs gjaldmiðils. Þetta tvennt hefur valdið mestu um að erfiðleikarnir á Íslandi eru miklu alvarlegri en í nágrannalöndunum.

Árið 2002 var boðið út hlutafé í Landsbankanum, um það bil 20% hlutur. Hann seldist á örskotsstundu á dreifðan hóp. Því voru allar líkur á því að ríkinu tækist að selja þann helming sem enn var í eigu þess með sama hætti. Forsætisráðherra hafði lýst þeirri skoðun sinni að setja ætti þak á eignarhlut eins aðila. Af óútskýrðum ástæðum snerist honum hugur og ráðandi hlutir í  Búnaðarbankanum og Landsbankanum voru seldir í einu lagi, sá fyrrnefndi til vina Halldórs Ásgrímssonar, hinn til vina Davíðs Oddssonar.

Sett var á svið leikrit um að erlendur aðili væri hluti af þeim hópi sem gerði tilboð í Búnaðarbankann. Það reyndist sjónarspil eitt. Í Landsbankann tók ríkisstjórnin lægsta tilboði og gaf svo afslátt eftirá. Á þeim tíma voru 45% í bankanum seld á um tólf milljarða króna. Sex árum seinna þarf ríkið að leggja hundruð milljarða fram vegna Icesave-reikninganna og setja á annað hundrað milljarða í eiginfé nýs banka. Er þá ótalinn sá stóri hlutur sem lánardrottnar og sparifjáreigendur tapa.

Árið 2001 veiktist gengi krónunnar mikið. Þetta ýtti undir umræður um nauðsyn þess að taka upp alvöru gjaldmiðil hér á landi. Ráðamenn létu þær sem vind um eyrun þjóta. Hefði undirbúningur að slíku hafist þá þegar er mögulegt að samningum um það hefði verið náð. Á þeim tíma hefði einhliða upptaka evru jafnvel komið til greina því að þjóðarbúið var ekki jafnskuldugt og síðar varð. Vantraust á bönkunum var ekki landlægt á þeim tíma og litlar líkur á því að fjármagn flæddi úr landi.

Árið 2003 var jafnframt ljóst að Bandaríkjamenn höfðu ekki lengur áhuga á varnarsamstarfi við Íslendinga. Þá þegar hefði verið eðlilegt að huga að því hver stjórnmálaleg staða þjóðarinnar yrði til frambúðar. Innganga í Evrópusambandið hefði átt að koma til alvarlegrar skoðunar. Nú í haust þegar á reyndi var Ísland einangrað pólitískt.

Pólitískt mat bregst

Árið 2003 kom upp svonefnt eftirlaunafrumvarp. Stjórnarflokkarnir lögðu sig fram um að ná um það pólitískri samstöðu. Þegar á reyndi hlupu bæði Össur Skarphéðinsson og Steingrímur Sigfússon af hólmi, en þeir höfðu áður lofað stuðningi. Frumvarpið þrengdi að kjörum alþingismanna frá því sem áður var en rýmkaði eftirlaun ráðherra. Enn í dag á venjulegt fólk erfitt með að skilja hvers vegna ráðamenn hafa ekki sama eftirlaunarétt og sauðsvartur almúginn. Það á líka við um réttindi hæstaréttardómara og forseta.

Árið 2004 lagði ríkisstjórnin fram fjölmiðlafrumvarpið. Forseti beitti þá í fyrsta sinn neitunarvaldi sínu. Vafalaust er að meirihluti almennings var á sömu skoðun og forsetinn. Ekki af því að menn væru efnislega ósammála frumvarpinu. Bæði þingmenn VG og Samfylkingar höfðu áður lýst svipuðum skoðunum og fram komu í því. Vegna þess hve frumvarpið var sett fram af miklum einstrengingshætti, án þess að leita sátta fyrirfram, sáu pólitískir andstæðingar tækifæri til þess að klekkja á ríkisstjórninni og forsætisráðherranum. Á þeim tíma var sagt að lögin beindust að einum manni. Fjórum árum síðar voru flestir fjölmiðlar landsins komnir í eigu auðjöfra. Þeir urðu gagnrýnislausir á ástandið, sérstaklega ef vikið var að eigendum þeirra.

Árið 2005 var fyrrverandi forsætisráðherra skipaður formaður bankastjórnar Seðlabankans. Í stað þess að hverfa af leiksviði stjórnmálanna eins og hann talaði um sat hann sem fastast í kastljósinu og lét gamminn geysa. Það er engin ástæða til þess að stjórnmálamenn geti ekkert gert að loknum sínum ferli annað en verða sendiherrar. Hins vegar hlýtur að orka mjög tvímælis að svo umdeildur stjórnmálamaður taki að sér svo viðamikið embætti, einkum ef honum er illa lagið að temja sér háttvísi embættismannsins.

Skipbrot stefnu

Seðlabankinn hefur haldið uppi hávaxtastefnu til þess að varðveita krónuna. Með því móti ýtti hann undir flótta lántakenda frá krónunni og erlendar lántökur urðu almennar. Þegar krónan hrundi kallaði það yfir heimili og fyrirtæki meiri ógöngur en dæmi eru um. Markmið hávaxtastefnunnar var að halda niðri verðbólgu. Hún er rétt innan við 20%. Markmiðið með því að hafa krónu er sagt vera að koma í veg fyrir atvinnuleysi. Það stefnir nú í 10%.

Fjármálaeftirlit hefur verið undir ráðuneytum Framsóknar og Samfylkingar. Það getur enginn aðhyllst þá skoðun að strangt aðhald hafi verið með fjármálastofnunum. Stærri mál hafa reynst eftirlitinu ofviða meðan það hefur einbeitt sér að einföldum sektum og áminningum. Á daginn hefur komið að þeir sem stjórnuðu bönkunum hafa reynst ófærir um að meta þá áhættu sem í rekstrinum fólst.

Seðlabankinn segist hafa varað mjög við hættunni á hruni bankanna. Aðgerðaáætlun virðist engin hafa verið, heldur spilað frá degi til dags þegar vandinn kom upp. Ef leitað hefði verið til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um aðstoð áður en allt var komið í óefni hefði skellurinn orðið mun minni.

Sjálfstæðismenn hafa verið sakaðir um harða frjálshyggju, jafnvel nýfrjálshyggju (hvað sem það er). Engu að síður er það staðreynd að á löngum stjórnarferli þeirra uxu umsvif hins opinbera mjög mikið. Í stað þess að nýta góðæri til þess að halda aftur af ríkinu á tímum þegar einkaframtakið blómstraði ýtti ríkið undir þenslu með árlegri útgjaldaaukningu. Ríkið var að vísu skuldlítið en hefði betur átt sjóði upp á að hlaupa núna þegar rifa þarf seglin í kreppunni.

Fyrri ríkisstjórn virtist eiga afar erfitt með að taka af skarið í nokkrum hlut. Núverandi stjórnarflokkar hafa þegar tekið nokkrar ákvarðanir, flestar að því að virðist í flaustri. Hreinsanir í bankaráðum sem forsætisráðherra hefur boðað benda til þess að flokkarnir hugsi sér að nota bankana sem valdastofnanir fyrir sína pótintáta. Það er skelfilegt að faglegir stjórnendur með víðtæka þekkingu séu flæmdir burt.

Nú vantar Íslendinga skýra framtíðarsýn. Margir telja að stjórnlagabreytingar séu vænlegar til þess að koma í veg fyrir slíkan vanda. En það var fólk sem klikkaði, ekki kerfið. Meginatriði er að á sama tíma brugðust mjög margir: Stjórnmálamenn, forkólfar stærstu fyrirtækja, fjölmiðlar og embættismenn. Almenningur vildi trúa því að góðærið væri raunverulegt.

Í stað þess að láta eins og hér gangi í garð sérstök velferðarstjórn verða stjórnmálamenn að þora að setja fram ábyrgar skoðanir og umfram allt stefnu sem kemur í veg fyrir að Íslendingar lendi aftur í dýpri kreppu en allir aðrir.

Benedikt Jóhannesson