Fyrir tíu árum vakti dómur Hæstaréttar í máli Nathan & Olsen athygli. Endurskoðandi var dæmdur sekur fyrir vanrækslu í starfi eftir að upp komst um stórfelldan fjárdrátt hjá fyrirtækinu. Hæstirétur taldi að endurskoðandinn, sem hafði selt fyrirtækinu þjónustu sína um árabil, ætti að hluta til sök á því að ekki komst upp um fjárdráttinn fyrr og hefði tjón Nathan & Olsen orðið meira en þurft hefði að verða.

Frjáls verslun fjallaði ítarlega um þetta mál og velti því fyrir sér hvernig Hæstiréttur gat sakfellt endurskoðandann fyrir vanrækslu en sleppt stjórn og stjórnendum fyrirtækisins. En eitt af helstu hlutverkum stjórna er að ráða forstjóra, hafa eftirlit með rekstrinum, setja fyrirtækjum markmið og bera ábyrgð á helsu skuldbindingum félagsins.

Í máli Nathan & Olsen varð miklu meiri umræða um endurskoðandann, stjórnina og forstjórann heldur en gjaldkerann sem dróg sér fé.

Mér hefur orðið hugsað til þessa dóms eftir að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis kom út. Af henni má skilja að nánast öllum hafi orðið á í messunni í aðdraganda hrunsins. Skýrslan er mikil að vexti og vönduð. Hún er miklu betri en ég átti von á. Hún er gagnabanki, mikill brunnur upplýsinga.

Það var í sjálfu sér ekkert nýtt í helstu niðurstöðum hennar – en hún er yfirfull af smáatriðum og samtölum sem varpa betra og skýrara ljósi á niðurstöðurnar.

Skýrslan er um opinbera geirann. Hún staðfestir hins vegar að 20 helstu mógúlar atvinnulífsins bera þyngstu ábyrgðina. Viðskiptablokkirnar áttu bankana, flesta fjölmiðlana og um 30 af 50 stærstu fyrirtækjum landsins. Það er óskiljanlegt hvernig bankarnir mokuðu fé í eigendur sína sem rúeneruðu bankana þegar upp var staðið.

Hvers vegna var eigendum bankanna það ekki keppikefli að ávaxta fé sitt og umgangast eign sína, bankana, af virðingu, háttvísi og samkvæmt lögum?

Það segir mikið um múgsefjunina í samfélaginu að þegar Landsbanki og Íslandsbanki með Björgólf Guðmundsson í fararbroddi skiptu haustið 2003 upp Eimskipafélaginu og tengdum fyrirtækjum – blokk sem kennd var við kolkrabbann – þá hlakkaði í stórum hluta þjóðarinnar. Komið er á daginn að sú stund var upphafið að græðgi og algeru virðingaleysi bankanna gagnvart fólki og fyrirtækjum.

Í skýrslunni segir að þrír ráðherrar hafi sýnt vanrækslu með athafnaleysi sínu; seðlabankastjórarnir þrír sömuleiðis, sem og forstjóri Fjármálaeftirlitsins. Nefndin taldi hins vegar í upphafi að tólf hefðu sýnt vanrækslu en eftir að hafa fengið andmæli þeirra fækkað þeim niður í sjö.

Helstu niðurstöður skýrslunnar eru að bankarnir hafi vaxið allt of hratt og orðið tíu sinnum stærri en hagkerfið. Eigendur bankanna misnotuðu þá í eigin þágu. Þegar árið 2006 virðist hafa verið of seint að bjarga bönkunum vegna kerfislægrar áhættu.

Eftir stendur þetta lögmál: Það fer ekki vel á því að bankar séu í eigu stærstu fyrirtækja og leikenda í viðskiptalífinu - eða þá að bankar eigi stærstu fyrirtæki landsins.

Ríkisstjórnin svaf á verðinum. Seðlabankinn telur sig hafa séð hrunið fyrir þegar í byrjun ársins 2008 þegar lánsfjárkreppa skók allan heiminn og fundað með oddvitum ríkisstjórnarinnar – en því miður; bankinn gerði ekkert. Fjármálaeftirlitið, sem gaf út að bankarnir væru með mjög sterkt eiginfé, hátt eiginfjárhlutfall, og stæðust öll álagspróf, gerði heldur ekki neitt þótt grunurinn um veika banka væri sterkur.

Það má draga þá ályktun að ráðherrar, seðlabankastjórar og fjármálaeftirlit hafi ekki þorað að segja sannleikann í aðdraganda hrunsins af ótta við að valda áhlaupi á bankana og gera þá þar með gjaldþrota. Að betra væri að bíða í móki og vonast til að þetta reddaðist. Af skýrslunni má hins vegar ráða að sannleikurinn sé sagna bestur.

Ekki veit ég hvernig nefndin kemst að þeirri niðurstöðu að Ingibjörg Sólrún, annar tveggja oddvita ríkisstjórnarinnar, sem treysti ekki sínum manni, Björgvini G. Sigurðssyni, ráðherra viðskipta og bankamála, hafi ekki sýnt vanrækslu. Hún sat fundina með Davíð en vanrækti að láta Björgin vita – en hann er sá eini úr ráðherraliði Samfylkingar sem sakaður er um vanrækslu. Skrítið og ekki stórmannlegt hjá Ingibjörgu, Össuri og Jóhönnu.

Margir hafa sýnt vanrækslu. En dokum við. Fyrst af öllu hljóta stóru erlendu bankarnir, sem mokuðu ódýru lánsfé í íslensku bankana og business-mógúlana, að vera með hnút í maganum. Þeir tapa mestu á hruni bankanna. Tapið verður líklegast í kringum 8 til 9 þúsund milljarðar þegar allt týnist til – en skuldir bankakerfisins voru nálægt 14 þúsund milljörðum fyrir hrun.

Á bak við hvert lán stóru erlendu bankanna voru alls kyns áreiðanleikakannanir. Hundruð sérfræðinga komu við sögu og grandskoðuðu allt ofan í kjölin. Þetta voru endurskoðendur, lögfræðingar, ráðgjafar og áfram mætti telja.

Ætli erlendu bankanir líti ekki meira í eigin barm eftir hrun íslensku bankanna en að liggja svo náið yfir skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þeir spyrja: Hvernig gátum við farið að því að tapa 8 til 9 þúsund milljörðum á íslensku bönkunum? Þeir spyrja: Hvað með alla sérfræðingana okkar sem önnuðust áhættudreifingu, innra eftirlit og veðtryggingar? Hvað með stjórnir erlendu bankanna?

Ég efast um að eigendur erlendu bankanna noti orðið vanræksla um lánin til íslensku bankanna. Annað orð kemur upp í hugann. Þeir telja sig hafa verið heimska.

Það er þetta með eftirlitið og að vara ekki við. Erlendu bankarnir sváfu á verðinum sem og 50 þúsund hluthafar í íslensku bönkunum. Blaðamenn (ekki síst ég) trúðu glæsilegum ársreikningum, stunduðu ekki eigin rannsóknir og stóð á sama þótt útlendir bankar væru svona vitlausir að dæla fé í íslensku bankana, þetta væri hvort sem er þeirra mál. Seðlabankinn var sjáandi en gerði ekkert. Fjármálaeftirlitið var nánast í kóma og skildi ekki alvarleika málsins. Alþingi brást í eftirliti sínu með ríkisstjórninni. Íslenskir endurskoðendur skrifuðu undir ársreikninga – og óháðu greiningardeildir bankanna voru aldrei í vafa. Hvar voru stjórnir bankanna? Hvað voru fjármálaráðgjafarnir að hugsa sem ráðlögðu fólki og fyrirtækjum að taka ódýr, erlend lán þótt tekjur þess væru í íslenskum krónum? Hvar var þjóðin sjálf? Afsalaði hún sér eigin rökhyggju og gömlum gildum í fjármálum í hendurnar á einhverju risastóru opinberu eftirliti sem allt átti að vita og fylgjast með?

Hvað höfum við svo lært af hruninu? Sjálfsagt lítið, því enn stundar ríkisstjórnin blekkingar og pukur. En kannski hafa einhverjir áttað sig á að nægjusemi, heiðarleiki, sjálfstæð hugsun og gömul gildi eru ekki sem verst.

Jón G. Hauksson
jgh@heimur.is