Ég held að það sé enginn vafi á því að Halldór Ásgrímsson er ekki vandi Framsóknar. Hann hefur yfirleitt talað af meiri skynsemi en aðrir forystumenn flokksins og hefur langmesta reynslu þeirra. Nei, vandi framsóknarmanna er sá að flokkurinn hefur ekkert hlutverk lengur. Flokkurinn var stofnaður til þess að varðveita bændamenningu og áratugum saman var helsta baráttumál hans að viðhalda stöðu Sambandsins sem átti að vera fyrirtæki bændanna. Sambandið leið undir lok um svipað leyti og Berlínarmúrinn en ólíkt gömlu lopakommunum í Alþýðubandalaginu fundu framsóknarmenn sér ekki nýtt hlutverk. Flokkurinn hélt áfram að vera til utan um það fólk sem í honum var en hafði ekki lengur neina stefnu.

Auðvitað má deila um stefnu framsóknar fyrir hrun Sambandsins. Þá þegar einkenndist hún mest af eiginhagsmunahvötum ákveðinna einstaklinga. En eftir að það hrundi hafa afrek flokksins að mestu einskorðast við að auðga ákveðna einstaklinga sem tengjast flokknum mismikið. Ekkert liggur fyrir um það hvort þeir eru sérstaklega þakklátir flokknum fyrir, en þeir greiddu þó kosningabaráttu Björns Inga til borgarstjórnar. Kannski á orðið „flokkseigendur“ aldrei betur við en nú. Að vísu var sérstaða Framsóknarflokksins lengst af sú að hann tengdist ákveðnum hagsmunum meira en nokkur annar flokkur þangað til viss fyrirtæki sáu sóknarfæri innan Samfylkingarinnar.

Vandi Halldórs sem formanns er varaformaðurinn. Halldór hefur verið frjálslyndur umbótasinni á flestum sviðum en Guðni er hins vegar fulltrúi rammasta afturhalds. Líklega hefur Halldór verið svipaður Guðna fyrir 30 árum en hefur þroskast. Halldór vildi breyta Framsóknarflokknum í frjálslyndan borgaraflokk en vandi hans þar er að slíkur flokkur var þegar til og hefur verið í 75 ár.

Ef vandinn er sá að Halldór hefur fjarlægst það gamla afturhald sem áður kaus framsókn og hefur nú fundið sér skjól hjá Steingrími Sigfússyni þá er enginn maður ólíklegri til þess að endurvinna það fylgi en Finnur Ingólfsson. Finnur hefur stýrt einu af stærstu fyrirtækjum landsins í nokkur ár og komið ár sinni vel fyrir borð. Þegar hann sat í ríkisstjórn var hann sá ráðherra framsóknar sem sjálfstæðismenn gátu helst treyst í framfaramálum. Hann hafði hins vegar ekki mikinn kjörþokka og ýmis mál urðu til þess að draga úr trausti á honum meðal almennings. Hins vegar hafa samstarfsmenn hans í einkageiranum borið honum ágætlega söguna. Þar er hann á miklu réttari hillu og undarlegt að hann skuli taka í mál að ræða endurkomu í stjórnmál. Hér á eftir pistlinum eru glefsur úr viðtali við hann í Morgunblaðinu 9. janúar 2000 þegar hann hætti. Pólitíkin hefur ekki breyst mikið frá því sem þá var.

Benedikt Jóhannesson

PS. Í úttekt sinni á kosningaúrslitunum segir Össur Skarphéðinsson að í henni hafi orðið til tvö leiðtogaefni, Björn Ingi og Svandís Svavarsdóttir. Hvers vegna gleymdi hann Degi? Eða gleymdi hann honum ekki?

Úr viðtali Moggans við Finn Ingólfsson 9. janúar2000.

Eru stjórnmálin þess virði?

Þetta hefur verið mikil ákvörðun hjá þér. Þú ert þingmaður og ráðherra á besta aldri. Nýlega kosinn varaformaður Framsóknarflokksins og þar með annar áhrifamesti forystumaður hans, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu, og sumir segja líklegasti erfðaprins Halldórs Ásgrímssonar. Hver er ástæðan fyrir því að þú ákveður að söðla um?

„Ég er 45 ára gamall. Hef verið í stjórnmálum síðan ég var 27 ára gamall og raunar lengur ef stúdentapólitíkin er talin með ... kosinn á þing fyrir Reykvíkinga árið 1991 og iðnaðar- og viðskiptaráðherra hef ég verið í tæp fimm ár. Þetta er býsna langur tími í pólitík, þótt ég hafi ekki verið lengi á þingi. Menn eiga ekki að vera allt of lengi í þessu starfi. Þeir geta fest sig í stjórnmálunum og ekki náð að komast út úr þeim aftur, ég hef horft upp á nokkur dæmi um slíkt. Ég kærði mig ekki um það. Ég vildi fremur fara út með fullt starfsþrek til að takast á við ný verkefni af gleði og áhuga.
Hitt er svo annað mál að ég hafði önnur áform fyrir rúmu ári þegar ég sóttist eftir því að verða varaformaður flokksins enda var þá rætt um það að ég stæði hugsanlega í þeim sporum að taka við af Halldóri Ásgrímssyni. Ég tel raunar að Halldór eigi mörg góð ár eftir í pólitík og sé ekkert að hætta. Þá stóð hugur minn til þess að takast á við þau mál sem voru efst á baugi innan flokksins.
Kosningarnar í vor ýttu við mér í þessari hugsun. Ég fór að velta því fyrir mér hvort það skemmtilega starf sem stjórnmálin eru um margt væri þess virði að setja allan sinn starfsferil í það. Mér finnst stjórnmálin hafi verið að breytast. Það er tiltölulega góður gangur í samfélaginu og afkoma heimila og fyrirtækja betri en oft áður. Stjórnarandstaðan á í erfiðleikum með að takast á við stjórnarliðið á málefnalegan hátt. Þess vegna beinast kraftar manna í auknum mæli að því að taka á mönnum persónulega. Baráttan snýst ekki lengur um hugmyndafræðilegan ágreining eða með hvaða hætti menn vilja leysa tiltekin mál, heldur um að veitast persónulega að einstökum mönnum. Kosningabaráttan var að miklu leyti rekin þannig. Stjórnarandstaðan var hrædd um að Framsóknarflokkurinn héldi sinni pólitísku stöðu frá 1995 og einbeitti sér að því að berja á honum. Af einhverjum ástæðum var ég skotspónn þeirra meirihluta kjörtímabilsins en í kosningabaráttunni völdu þeir að berja á formanni flokksins, Halldóri Ásgrímssyni.
Ég hef aldrei kveinkað mér undan árásum stjórnarandstöðunnar enda eiga stjórnmálamenn ekki að gera það. Stjórnmálamaður sem ekki treystir sér til þess að standa undir því að á honum sé tekið á einfaldlega að hætta. Menn verða að vera tilbúnir til að gefa sig alla í þetta.

... Þegar ég sá það hvernig pólitískir andstæðingar beindu spjótum sínum að Halldóri Ásgrímssyni varð mælirinn fullur. Halldór er sterkur leiðtogi sem þjóðin treystir, maður sem hefði við venjulegar kringumstæður aflað Framsóknarflokknum aukins fylgis út á stöðu sína. Því sneru menn sér beint að honum og reyndu að gera hann eins tortryggilegan og kostur var. Markmiðið var að veita Framsóknarflokknum högg. Þegar ég horfði upp á það að slíkur ágætismaður, sem Halldór er, varð fyrir svona aðkasti þá spurði ég mig einfaldlega þeirrar spurningar hvort ég hefði áhuga fyrir því sem hugsanlegur arftaki Halldórs sem formaður Framsóknarflokksins að standa í einhverju slíku. Væri pólitíkin þess virði. Niðurstaðan mín var sú að það hefði ég ekki. Ég ákvað því í desember að sækjast eftir því að hætta í pólitík og fara í Seðlabankann.“
...

Í ljósi viðbragða forystumanna ríkisstjórnarinnar, sérstaklega Halldórs, finnst þér þú ekki vera að bregðast trausti með því að hlaupa af skútunni?

„Ég hef auðvitað spurt mig þessarar spurningar, ekki síst vegna stöðu Framsóknarflokksins í Reykjavík, kjördæmi mínu. Ég var valinn þingmaður árið 1991 eftir talsvert hart prófkjör. Flokkurinn var með tæplega 9% fylgi en fór yfir 10% 1991. Í kosningunum 1995 fékk hann næst bestu kosningu frá upphafi í Reykjavík en fylgið dalaði síðan nokkuð í síðustu kosningum, eins og hjá Framsóknarflokknum í heild, en var þó vel yfir 10%.
Ég hefði getað setið áfram en var búinn að gera það upp við mig að líklega vildi ég ekki fara í næstu kosningar og þá er spurningin hvenær best sé að fara út.“
Bitnar á fjölskyldunni
Þú hefur sagt að pólitíkin væri að nokkru leyti óvægnari en hún hefur verið og fjölskyldur stjórnmálamanna yrðu fyrir barðinu á því. Hvernig hefur þú upplifað það?
„Stjórnmálamenn fá ákveðinn skráp með tímanum og fjölskyldur þeirra að nokkru leyti líka. Maður hefur meira að segja stundum velt því fyrir sér hvort skrápurinn sé orðinn svo þykkur að maður sé hættur að hlusta á pólitíkst skítkast. Þegar stjórnmálamaður talar fyrir umdeildum málum bitnar það á fjölskyldunni, bæði beint og óbeint. Við undirbúning álversins í Hvalfirði var því beinlínis hótað að ráðist yrði á heimili mitt, það var auðvitað sagt í hita leiksins en var samt óþægilegt. Maður verður fyrir svívirðingum og hótunum að nóttu sem degi og ef maður er ekki sjálfur heima til svara verður eiginkonan eða börnin fyrir þessu og þurfa stundum að heyra álit viðkomandi á eiginmanni sínum eða föður. Ég hef engan áhuga á að bjóða fjölskyldu minni upp á slíkt til lengdar.“

...

Þú ferð úr argaþrasi stjórnmálanna í vel launaða og tiltölulega rólega stöðu og manni gæti dottið í hug að þú værir fyrst og fremst að hugsa um eigið skinn fjárhagslega. Hvað varð um hugsjónir stjórnmálamannsins Finns Ingólfssonar sem var þekktur fyrir metnað og hörku við að komast áfram í stjórnmálum?

„Vissulega kom þessi ákvörðun á óvart enda hef ég oft heyrt að menn telji metnað minn í stjórnmálunum svo óskaplega mikinn að ég myndi aldrei gefa neitt eftir í baráttunni við að komast til æðstu metorða. Metnaðurinn var bara ekki meiri en þetta.
Varðandi það að ég sé aðeins að hugsa um eigið skinn má geta þess að það þarf ekki að vera að ég verði í Seðlabankanum um aldur og ævi. Seðlabankastjóri er skipaður til fimm ára í senn. Ég er enn á besta aldri og gæti þess vegna horfið til annarra starfa. Það á heldur ekki að vera hugsjón stjórnmálamanns að vera í pólitíkinni alla sína starfsævi. Það getur einnig verið mikilvægt fyrir stjórnmálaflokk að fá inn nýtt blóð til þess að takast á við ný verkefni.“

Atgervisflótti úr stjórnmálum

Halldór Ásgrímsson hefur verið lengi að og margir telja að hann muni hætta á næstu árum. Ekki eru sjáanlegir forystumenn sem gætu tekið við af honum. Hvers vegna telur þú að ekki hafi komið fram nýtt og öflugt fólk sem hægt væri að sjá fyrir sér í leiðtogahlutverki í Framsóknarflokknum?

„Þessi lýsing gæti átt við um alla stjórnmálaflokkana. Það eru sterkir foringjar í Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum sem bera höfuð og herðar yfir aðra. Ég held þó að alls staðar sé hægt að finna foringjaefni. Áður en ég var kosinn varaformaður var eitthvað farið að líta til mín um að taka við flokknum. Kannski það hafi orðið til þess önnur foringjaefni hafi ekki komið fram? Í flokknum eru menn sem ég tel að geti mjög vel axlað þá ábyrgð að taka við forystu Framsóknarflokksins. Þeir þurfa vissulega sinn tíma. Ég tel til dæmis að það séu foringjaefni í þingflokknum en einnig utan hans.
Því miður er ákveðinn atgervisflótti úr stjórnmálunum almennt og ég get tekið undir það sjónarmið að það geti verið hættulegt fyrir þjóðfélagið. Ég hef svo sem ekki lagt það niður fyrir mér hver kunni að vera ástæðan en er handviss um að hennar er ekki einungis að leita í launum þingmanna. Kannski er það svo að menn séu einfaldlega ekki tilbúnir í það að gefa allt það sem menn þurfa að gefa af sér til þess að taka þátt í stjórnmálum. Stjórnmálamaður er sífellt undir smásjánni. Hann getur ekki um frjálst höfuð strokið, getur til dæmis ekki farið á mannfagnaði vegna þess að það þurfa allir að tala svo mikið við hann og koma á hann öllum heimsins vandamálum, ekki alltaf kurteislega. Stjórnmálamaður er opinber eign og fólki finnst það geta komið fram við hann eins og því sýnist. Margir hæfir einstaklingar sem ættu mikið erindi í stjórnmál hafa ekki verið tilbúnir til þess að sætta sig við þetta.
Ég hverf nú úr stjórnmálum án þess að bera kala til nokkurs manns, þótt oft hafi átökin verið hörð. Nær allir sem ég hef kynnst í stjórnmálunum, jafnt samherjar sem andstæðingar, eru heiðursfólks sem vill vinna þjóð sinni gagn,“ segir Finnur Ingólfsson.