ÉG HEF SAGT þessa sögu áður og ætla að segja hana aftur. Fyrir nokkrum árum var ég að ræða launamál íslenskra forstjóra í hádegisfréttum ríkisútvarpsins. Þar sagði ég fullum fetum að mér þættu 60 milljóna króna laun á ári (5 milljónir á mánuði) há laun og bætti við þessu klassíska: „Að minnsta kosti miðað við íslenskan veruleika“. Þegar ég kom á skrifstofu mína eftir hádegið blasti við mér tölvupóstur frá New York. Félagi minn til margra ára sagðist hafa hlustað á mig á Netinu og sagðist hann vera mjög ósáttur við fullyrðingu mína í fréttunum. Hvern fjárann þykist þú geta dæmt um það hvort 60 milljónir kr. séu há árslaun til handa forstjóra? Það var tónn í þessu hjá honum. Mér þótti vænt um þessar línur, þær voru innlegg í umræðuna um ofurlaun forstjóra.

OFURLAUN FORSTJÓRA eru sígildur fréttamatur. Umræðan um ofurforstjórana snýst um það hvernig einn maður geti verið slíkur súpermaður að árangur stórs fyrirtækis sé honum einum að þakka – og að aðrir starfsmenn séu bara vinnukarlar sem séu í órafjarlægð frá forstjóranum í launum. Og hvað með umræðuna á tyllidögum: Starfsmenn eru mikilvægasta auðlindin og þar fram eftir götunum ef þetta er allt einum manni að þakka (og þá að væntanlega að kenna líka ef illa fer)?

ÞAÐ ER MIKIL HNEYKSLUN í gangi þessa daga um ofurlaun forstjóra – en þó öllu heldur feita starfslokasamninga. Ragnhildur Geirsdóttir, fyrrum forstjóri FL Group, fékk 130 milljónir króna, (enn á eftir að gera upp kauprétt hennar á hlutabréfum), Sigurður Helgason, fyrrum forstjóri Flugleiða, fékk 161 milljón, Styrmir Þór Bragason, fyrrum forstjóri Atorku Group, fékk 160 milljónir (inni í því var uppgjör vegna kaupréttar hans á hlutabréfum), Sólon R. Sigurðsson, fyrrum annar tveggja forstjóra KB banka, voru tryggðar 5 milljónir á mánuði í tvö ár (120 milljónir) þegar hann hætti, Guðmundur Malmquist, fyrrum forstjóri Byggðastofnunar fékk 92 milljóna starfslokasamning árið 2001. Þá má nefna að Axel Gíslason, fyrrum forstjóri VÍS, og Geir Magnússon, fyrrum forstjóri ESSÓ, fengu digra starfslokasamninga sem og Valur Valsson, fyrrum forstjóri Íslandsbanka, en þetta mun hafa heitið eftirlaunasamningar í tilvikum þessara manna.

ÉG VIL EKKI setja ofurlaun forstjóra og starfslokasamninga þeirra alveg undir sama hatt. Ég vil að forstjórar fái góð laun á meðan þeir eru í starfi, skila árangri og skapa verðmæti. Þess vegna finnst mér allt í lagi að Hannes Smárason fái 4 milljónir króna á mánuði í laun á meðan hann býr til verðmæti. En ég hef hins vegar aldrei skilið fyllilega hugsunina á bak við það að atvinnurekandi þurfi að greiða stórfé fyrir að losna við einhvern mann úr starfi forstjóra. Auðvitað á ekki að vera auðvelt að reka forstjóra án þess að stjórnin finni aðeins fyrir því. En hvar á að draga mörkin?

VANDINN VIÐ ÞESSA ofurlaunaumræðu er líka sá að hún snýst fyrst og fremst um hneykslun – það er ekki verið að gera neitt ólöglegt. Einhver kynni að segja að þessi mál kæmu okkur ekki við – þau væru mál hluthafa – en engu að síður finnst öllum í lagi að hneykslast á dómgreindarleysi hjá valinkunnu bisness-fólki fyrir að gera svo vitlausa samninga sín á milli. Það er líka mikið vísað í venjur um starfslokasamninga, að venjan sé að gera þá svona og hinsegin og miða jafnvel við einhvern mánaðafjölda í starfi. En ég spyr: Hver setti þær venjur?

LAUN FORSTJÓRA ERU afstæð. Stjórn fyrirtækis getur þótt 100 milljóna króna árslaun forstjóra mjög lág ef forstjórinn eykur verðmæti fyrirtækisins um 2 milljarða á ári. Hún væri jafnvel til í að greiða honum mun hærri laun á meðan honum gengur svo vel í starfi. 100 milljóna króna laun á ári eru hins vegar ekki afstæð fyrir manninn á götunni, sem hefur frá 200 til 500 þúsund á mánuði, heldur eru þau einfaldlega himinhá laun. Þess vegna er sniðugt ef hægt er að árangurstengja laun flestra á einhvern hátt – helst með kauréttarsamningum á hlutabréfum.

LAUN FORSTJÓRA Á ÍSLANDI eru líka afstæð vegna þess að fyrirtækin vinna á alþjóðlegum mörkuðum. Ísland er ekki lengur viðmiðunarpunkturinn heldur forstjórar í Evrópu og Bandaríkjunum. Ég hef engan heyrt hneykslast á því að Eiður Smári Guðjohnsen fái 1 milljón á dag í laun sem leikmaður Chelsea. Íþróttafréttamenn nota frekar frasann: „Hann vinnur vel fyrir kaupinu sínu, drengurinn.“ Og ekki var hann spurður út í launamál þegar hann fékk viðurkenninguna sem Íþróttamaður ársins. (Vel á minnst; hann var frábær í tilsvörum þegar hann fékk styttuna afhenta.)

STARFSLOKASAMNINGAR ERU FURÐULEGT fyrirbæri; menn fá greitt fyrir að hætta. Mér finnst í sjálfu sér eðlilegt að forstjóri, sem er í ágætu starfi og á góðum launum sem forstjóri úti í bæ og fær tilboð frá öðru fyrirtæki, fari fram á það við samningaborðið að hann vilji a.m.k. 2ja ára uppsagnafrest verði hann rekinn eftir nokkra mánuði vegna ósamkomulags við eigendur. Hann er að fórna góðu starfi og skipta um vinnu. En á móti má spyrja: Eiga forstjórar ekki að taka neina áhættu varðandi starfsöryggi þegar aðrir starfsmenn hafa 3ja til 4ra mánaða uppsagnarfrest. Í íslensku forstjórasamfélagi fá menn hins vegar oftast ekki nema einn séns; eitt tækifæri. Það er erfitt fyrir forstjóra, sem hefur verið rekinn, að fá annað forstjórastarf – og hvað þá fljótlega.

ÞAÐ REYNDIST SAMT RAGNHILDI Geirsdóttir, fyrrum forstjóri FL Group, ekki erfitt að fá annað starf. Um miðjan desember var hún ráðin forstjóri Promens, sem rekur félögin Bonar Plastics og Sæplast, og veltir 10 milljörðum, er með 1.300 starfsmenn og starfsemi í 12 löndum. Promens er í eigu Atorku Group. Þá var Ragnhildur nýlega kjörin í stjórn Árvakurs, útgáfufélags Morgunblaðsins, og hafa einhverjir stríðnispúkar úti í bæ ýjað að því að Morgunblaðið hafi ekki gripið til stríðsfyrirsagnaleturs síns í frekar fáum fréttum um starfslokasamning hennar. Ekki dæmi ég um það en leiðari blaðsins um starfslokasamninginn var hins vegar beittur og góður. Ragnhildur hafði starfað í um sex ár þegar hún var ráðin forstjóri FL Group. Hvers vegna þurfti að gera allt í einu svo langan ráðningarsamning við hana? Þá finnst mér það ósmekklegt í hennar garð að gefa í skyn að verið sé að greiða henni fyrir að þegja.

VILHJÁLMUR BJARNASON, einn hinna litlu hluthafa í FL Group, hefur verið að agnúast út í starfslokasamningana. Ég styð Vilhjálm í mörgu af því sem hann hefur sagt. En á móti má spyrja hann: Hvers vegna selur hann ekki bara bréfin sín ef hann er svona óánægður? Hvers vegna er hann að tuða þetta um að Hannes Smárason, forstjóri FL Group og Skarphéðinn Berg Steinarsson, stjórnarformaður FL Group, fari illa með fé hluthafanna og sólundi því í himinháa starfslokasamninga? Eru litlu hluthafarnir ekki búnir að græða nógu mikið á eign sinni í FL Group? Hvaða græðgi er þetta hjá honum, þegar honum er svona misboðið vegna græðgi annarra, að vilja meiri ávöxtun? Tvöfölduðust ekki FL-bréfin á síðasta ári?

KJÖR FORSTJÓRA Á ÍSLANDI eru grunnlaun, kaupréttur á hlutabréfum í viðkomandi fyrirtæki, bónusgreiðslur af hagnaði, aukagreiðslur í lífeyrissjóði, bíll fyrirtækisins til umráða í vinnu sem frítíma – og nýjustu kjörin sýnast vera einkaþotur. Algengast er að forstjórar hafi núna 1 árs til 18 mánaða uppsagnarfrest. Það er þó augljóslega mjög breytilegt.
 
SIGURÐUR HELGASON lét af störfum sem forstjóri Flugleiða á síðasta ári og skilaði afar góðu búi eftir margra ára starf. Hann hafði hins vegar haft góð laun sem forstjóri, notið kaupréttar á hlutabréfum og greitt hafði verið fyrir hann aukalega í lífeyrissjóði. Hann fór mjög sáttur frá borði og að eigin frumkvæði. Hvers vegna þá að greiða honum 161 milljón kr. fyrir að hætta? Var hann á svona hræðilegum kjörum sem forstjóri? Við hvað var miðað í starfslokasamningnum og hver setti þá viðmiðun?

Í KASTLJÓSSÞÆTTI ræddi Þórður Friðjónsson, forstjóri Kauphallarinnar, um leiðbeiningar Kauphallarinnar um starfsaðferðir við að ráða forstjóra í skráðum félögum. Hann ræddi um launanefndar við ráðningu forstjóra og að að tveir-þriðju hennar ætti að vera óháður. Hvað er eiginlega í gangi? Er ekki helsta verk stjórna að ráða forstjóra, hafa eftirlit með forstjóranum og fylgjast með fjárhagslegum stórskuldbindingum félaga? Hvaða ráðandi hluthafar, stjórnir og stjórnarformenn sætta sig við að vera með einhverja fulltrúa óháðra (eins og í pólitíkinni) við að ráða forstjóra?

LAUNANEFNDIR GETA ALDREI orðið neitt annað en eitthvað að nafninu til. Enda eru leiðbeiningarnar einmitt leiðbeiningar og ekkert annað. Það er hins vegar mjög mikilvægt að kjör forstjóra og framkvæmdastjóra allra sviða séu uppi á borðinu og að tilkynnt sé um þau þegar um þau er samið – en ekki löngu eftir á. Hvers vegna var ekki sagt frá 300 milljóna króna starfslokasamningum Sigurðar og Ragnhildar á hluthafafundi FL Group sl. haust?

ÉG SAGÐI Í DÖNSKUM þætti, sem sýndur var í Sjónvarpinu nýlega, að ég hefði ekki trú á kaupum FL Group á Sterling-Maersk Air og að hægt væri að snúa fyrirtæki með margra ára tapi í hagnað – líkt og menn væru með einhverja töfrasprota. Ég stend enn við þessa skoðun mína og tel að menn eigi fyrst og fremst að kaupa sterk fyrirtæki með hagnaðarsögu. Fjárfestar hafa aðra skoðun. Í hlutafjárútboði FL Group skömmu eftir kaupin á Strerling var fjórföld eftirspurn eftir bréfum í FL Group, slík er trú fjárfesta á félaginu undir stjórn Hannesar Smárasonar. Það er fyllsta ástæða til að óska Hannesi og Skarphéðni Berg Steinarssyni til hamingju með þessa miklu eftirspurn. Menn hafa trú á þeim.

ÞETTA ER ORÐINN HRIKALEGA langur pistill og allir sjálfsagt hættir að lesa. Það mætti halda að ég fengi ofurlaun fyrir hvern staf skrifaðan og himinháa uppbót fyrir að ljúka pistlinum þegar hér er komið sögu.

Jón G. Hauksson