Karl Ágúst Úlfsson datt í þá gryfju að útskýra brandarann í Spaugstofunni um Ólaf F. Magnússon. Það átti hann ekki að gera. Það er eiginlega ekkert eins vandræðalegt og þegar fólk segir brandara og þarf að útskýra þá vegna þess að lítið er hlegið. Það er allt að því fáránlegt að ætla að útskýra húmor. Engir tveir einstaklingar eru eins og engir tveir hafa sömu kímnigáfuna. Það sem einum finnst fyndið fellur kannski ekki í kramið hjá öðrum. Auðvitað skildu allir brandarann um Ólaf F. Magnússon í Spaugstofunni. Hann endurspeglaði mjög nákvæmlega það sem fólk hafði rætt um í öllum kaffistofum landsins. Þegar brandarinn birtist á skjánum fannst fólki hann bara of grófur; að það væri verið að gera grín að veikindum einstaklings og að það væri tabú. 

Grín er vandmeðfarið. Skemmtikraftar hafa sagt margar sögur af því þegar þeir fara á milli skemmtistaða, og flytja nákvæmlega sama prógrammið, að í einni veislunni grenja allir af hlátri en í annarri stekkur fólki varla bros á vör. Líklegast eru grínarar mest á mörkunum – og taka mestu áhættuna – þegar þeir segja klámbrandara. Áhættan er litlu minni þegar þeir gera grín að veikindum fólks. Engu að síður eru til ótal brandarar og skemmtisögur um heyrnarlausa og sjónskerta.

Það er sagt að grín sé dauðans alvara og að ekkert hlutverk sé erfiðara og meira krefjandi en hlutverk gamanleikarans; trúðsins og jókersins. Enda heitir sú gáfa kímnigáfa. Ég held að allir leikarar séu sammála um að gamanleikurinn er erfiðastur og brothættastur. Hvað ef salurinn hlær ekki að brandaranum?

Þegar fólk lendir í því að þurfa að útskýra brandara – sem það á alls ekki að gera – fylgir það oft sögunni að „það hafi verið fyndið eins og hann sagði það“. Stundum segir fólk brandara á ensku eða dönsku – nennir ekki að þýða þá – en gleymir því að þá margfaldast hættan á að fólki skilji ekki brandarann.

Íronían – kaldhæðnin – er tegund af húmor sem getur verið af bestu gerð. Hún er samt mjög vandmeðfarin. Menn tala með tilliti til hins gagnstæða. Hættan er sú að menn segi eitthvað sem misskilst algerlega. Kaldhæðnin krefst mikils trausts. Grínarinn verður þá að þekkja húmor viðmælandans eða áhorfandans; vera búinn að lesa salinn áður.

Sumum leyfist að segja brandara um viðkvæm mál á meðan öðrum leyfist það ekki. Þegar góður vinur þinn segir brandara um þig í kaldhæðni þá leyfist honum það vegna þess að þú skilur og veist að hann er í sjálfu sér ekki að gera grín að þér heldur frekar aðstæðum. Þú hefur gefið honum veiðileyfi á þig og hefur sömuleiðis veiðileyfi á hann. Það ríkir traust á milli. Það getur hins vegar verið mjög vandræðalegt fyrir þig að ganga inn í kaffistofu á vinnustað – þar sem enginn þekkir þig – og segja kaldhæðinn brandara. Enginn hlær vegna þess að enginn veit hvort þú segir þetta í gríni eða alvöru. Það þekkir ekki húmor þinn. Fólk getur jafnvel stórmóðgast.

Spaugstofan hefur gert grín að mörgum stjórnmálamönnum og búið til góða karaktera. Davíð Oddsson var þessi ráðríki og glettni. Ólafur Ragnar er þessi vandræðalegi með Dorritt. Áfram mætti telja. Þeim tókst aldrei vel upp með karakter Halldórs Ásgrímssonar vegna þess að í hugum fólks var hann Dóri drumbur en ekki Dóri heimski eins og Spaugstofan lagði svo mikið upp úr að sýna hann.

Að gera grín að sjálfum sér. Davíð Oddsson gerði grín að veikindum sínum um krabbamein. Hann sagði ótal brandara um veikindi sín í fjölmiðlum og að hann hefði verið „eign ríkisspítala“. Það hlógu allir þegar Davíð sagði þessa brandara en enginn hefði þorað að segja brandara um veikindi Davíðs vegna þess að viðbrögðin hefðu getað verið: Ertu alveg galinn? Blindir hafa oft gert grín að blindum og þulið upp slíka brandara. Þá hlæja allir. Þeir hinir sömu móðgast hins vegar og hneykslast ef alsjáandi maður segir slíka brandara.

Bandaríski grínarinn Jay Lenno virðir engin landamæri í gríni. Hann hefur t.d. sagt ótal brandara um „heimsku“ Bush og hjartveiki varaforsetans Dick Chaney. Það virðist enginn vestra kippa sér upp við brandara um hjartveiki varaforseta Bandaríkjanna þó sjúkdómur hans sé alvarlegur.

Það er stundum talað um karlahúmor og kvennahúmor. Karlar segja ákveðna tegund af bröndurm sín á milli og konur sömuleiðs sín á milli. Oft tengjast þessir brandarar grófum húmor; klámbröndurum. Það virðist mega láta allt flakka á karlakvöldum og kvennakvöldum.

Það var örugglega rangt hjá Ólafi F. Magnússyni að Spaugstofan væri með pólitískan áróður gegn honum. Hún var að gera grín að honum í þeim anda sem illkvitnasti fjölmiðill landsins – almannarómur sjálfur – hafði verið með. En þegar brandarinn var á skjáinn kominn var of mörgum brugðið.

Sjómennska er ekkert grín.

Ég vissi samt ekki að ég væri sérfræðingur í húmor.

Jón G. Hauksson

jgh@heimur.is