Formúlan er ekki flókin. Hún snýst um að lækka vexti stórlega og skera niður í ríkisútgjöldum. Ríkisstjórnin verður að ýta öllum málum út af borðinu nema einu; niðurskurði á ríkisútgjöldum. Hún verður að ná 170 milljarða halla á fjárlögum niður á næstu þremur árum og skera niður útgjöld ríkissjóðs um 50 til 60 milljarða á þessu ári. Stjórnin er hins vegar hikandi, úrræðalaus og hrædd við að taka á vandanum; ákvarðanafælin. Það voru ekki gæfulegt að byrja á að hækka verð á bensíni, víni og tóbaki. Sem einn stærsti skuldarinn og með verðtryggð lán fékk ríkissjóður hækkunina beint í bakið vegna verðtryggingarinnar en tókst með brambolti sínu að hækka skuldir heimila og fyrirtækja um tugi milljarða – og máttu þau allra síst við því.

Það er ekki hægt að reka ríkissjóð með 170 milljarða halla ár eftir ár án þess að þjóðin verði gjaldþrota. Ég öfunda ekki Jóhönnu Sigurðardóttur forsætisráðherra og Steingrím J. Sigfússon fjármálaráðherra sem fulltrúa félagshyggjuaflanna að skera niður velferðarkerfið og lækka laun ríkisstarfsmanna. Þetta er jarðvegur fyrir pólitískt sjálfsmorð.

Flestir áttu von á því að forsætisráðherra lýsti í stefnuræðu sinni hvernig stjórnin ætlaði að skera niður í ríkisútgjöldum. Það gerði hann ekki heldur talaði um nauðsynlega samheldni allra flokka á Alþingi. Það var út af fyrir sig gott en skipti engu máli. Stjórnarflokkarnir hefðu átt að nota þennan hálfa mánuð í Norræna húsinu, sem þeir tóku sér í að sjóða saman nýjan stjórnarsáttmála, í að skera niður í ríkisútgjöldum; fyrr hefðu þeir ekki átt að tilkynna nýja stjórn. Ríkisútgjöldin munu verða þessari stjórn að falli. Það voru heldur ekki glæsileg skilaboð um aðhald í ríkisfjármálum að halda fyrsta ríkisstjórnarfundinn á Akueyri með tilheyrandi viðbótarkostnaði. Í stjórnun er því beint til stjórnenda í fyrirtækjum, sem ætla að skera niður, að skera niður litla sýnilega bita, sem starfsmenn skilja hvað kosta, þannig að þeir fái á tilfinninguna að komið sé aðhald í rekstri. Fólk veit ekkert hvað 50 til 70 milljarðar eru mikið, en það veit hvað flugmiðarnir norður á Akureyri kosta.

Breyturnar í efnahagsformúlunni eru ekki margar. Það þarf að skera niður 60 milljarða á fjárlögum; ná stýrivöxtum niður í 0,5% eins og hjá nágrannaþjóðunum, aftengja verðtryggingu tímabundið með því að frysta vísitölu neysluverðs í öllum inn- og útlánasamningum og endurreisa bankana. Ríkissjóður greiðir um 89 milljarða í fjármagnskostnað á árinu, þ.e. í verðbætur og vexti. Hann á því allt undir því sjálfur að vextir fari niður og verðtrygging verði aftengd til að ná árangri í niðurskurði ríkisútgjalda. Takist honum að skera niður á öðrum sviðum minnkar lánsfjárþörf ríkissjóðs enn frekar og þar með fjármagnskostnaður. Þar með myndi hann létta auk þess á þrýstingi á lánamarkaðnum, en hann keppir við atvinnulífið, sjálfa uppsprettuna, um fé sparifjáreigenda og lífeyrissjóða. Aftengd verðtrygging gæfi honum færi á að hækka verð á opinberri þjónustu án þess að fá það strax í bakið og rústa fjárhagsstöðu fyrirtækja og heimila. Loks heldur Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn okkur í helgreipum ef við skerum ekki niður. Lánið, sem var tekið síðastliðið haust, er háð hallalausum fjárlögum eftir nokkur ár. Þegar hefur sjóðurinn sent frá sér skýr skilaboð um að stýrivextir verði ekki lækkaðir frekar nema að til komi kröftugur niðurskurður á fjárlögum.

Ríkisstjórnin kemst ekki hjá því að taka á mjög viðkvæmum málum í niðurskurðinum. Hún kemst ekki hjá því að lækka laun ríkisstarfsmanna um 10 til 15%. Hún kemst ekki hjá því að skerða lífeyrisskuldbindingar opinberra stafsmanna um einhverja tugi milljarða. Hún verður því miður að skera niður í lífeyristryggingum, minnka framlög til sjúkratrygginga, fæðingarorlofs og barnabóta. Áður hefur verið minnst á tugi milljarða í sparnað með því að lækka vexti og afnema verðtrygginguna; allt til að ná niður fjármagnskostnaði. Eflaust þarf líka að fresta einhverjum fjárfestingum. Ég er ekki hlynntur skattahækkunum. En mér þykir líklegt að ríkisstjórnin velji þá leið. Í tímaritinu Vísbendingu var nýlega bent á að ef persónuafsláttur yrði lækkaður um 7 þúsund hjá öllum þýddi það auknar skatttekjur upp á 17 milljarða. Ennfremur að ef skattprósenta yrði hækkuð um 2% þýddi það 8 milljarða í auknar skatttekjur. Þetta hefði í för með sér að tekjuskattslaust láglaunafólk færi að greiða skatta á sama tíma og bætur yrðu minnkaðar.

Ríkisstjórnin hefur engin tök á gengi krónnunar í gegnum Seðlabankann. Það fellur og fellur og ýtir undir verðbólgu og gerir úrræði efnahagslífsins miklu erfiðari. Gengið ræðst fyrst og fremst af inn- og útstreymi gjaldeyris. Það tekur hins vegar tímann sinn að fá nýjan gjaldmiðil. Á meðan þarf ríkisstjórnin að láta til sín taka. Jóhanna, formúlan er ekki flókin. Y = niðurskurður ríkisútgjalda, lækkun vaxta, afnám verðtryggingar og endurreisn banka. Það þarf kjark til að byrja. En þjóðin bíður ekki endalaust.

Jón G. Hauksson