Krumla bankanna er stór og fyrirferðarmikil. Hún hefur núna læst sig í um 50 stór og þekkt fyrirtæki sem bankarnir hafa yfirtekið eftir bankahrunið, nauðugir viljugir, og hafa öll tögl og hagldir í þeim sem stærstu kröfuhafar. Stóra málið er hvenær og hvernig þeir ætla að losa sig við þau aftur. Þá hefst tortryggnin fyrir alvöru. Raunar eru baklandið hjá bönkunum sjálfum að skýrast. Tveir þeirra verða einkabankar, þ.e. Íslandsbanki og Arion banki, og að langstærstum hluta í eigu skilanefnda gömlu bankanna þar sem erlendir kröfuhafar eru í aðalhlutverki. Aukins ótta gætir innan atvinnulífsins um það hverjir séu þessir erlendu kröfuhafar og hvort þar séu óvægnir vogunarsjóðir. Best væri að þar væru heiðarlegir og vandaðir bankar sem stæðu þétt við bakið á bönkunum tveimur, tilbúnir að byggja upp atvinnulífið.

Eftir því sem krumla bankanna læsir sig í fleiri fyrirtæki magnast reiði forstjóra í atvinnulífinu yfir þeirri mismunun sem við blasir í skuldameðferð fyrirtækja. Fyrirtækin, sem bankarnir hafa tekið yfir vegna erfiðrar skuldastöðu þeirra, hafa skyndilega öruggt bakland og eru komin með beina bankalínu um hver mánaðamót þegar greiða þarf laun. Það er erfitt fyrir þann sem ströglar og erfiðar við að standa í skilum að horfa á keppinautinn tekinn yfir af banka, skuldir hans eru afskrifaðar, og honum haldið gangandi eins og ekkert hafi í skorist. Bankinn gæti þess vegna verið viðskiptabankinn hans. Samkeppnisfyrirtækið, sem lenti í vandræðum vegna skulda og féll, er eftir allt saman orðið sterkt og með forskot. Þetta getur orðið til þess að sá skilvísi leggi upp laupana og lendi líka í fangi ríkisins. Þannig að með því að bjarga þeim skulduga og veika er hinum sterka skákað út af borðinu. Ef skuldugum fyrirtækjum væri hins vegar leyft að verða gjaldþrota og bankarnir sætu hjá færðust viðskiptin sjálfkrafa yfir til þeirra sem standa sig vel.

Þetta er mjög erfitt mál og erfitt að gera öllum til hæfis. Rök bankanna eru að með yfirtökum sé verið að bjarga verðmætum, forðast brunaútsölu á eignum og koma í veg fyrir að heilu vinnustaðirnir hrynji og þúsundir launþega bætist við á atvinnuleysisskrá. Að hringrás landsframleiðslunnar stöðvist ekki. Svo sem ágæt rök í kreppunni. Rökin á móti eru það óréttlæti sem felst í því að bankar eigi og reki fyrirtæki og séu komnir út fyrir hefðbundna lánastarfsemi.

Í uppsiglingu eru mestu afskriftir Íslandssögunnar hjá bönkum og fyrirtækjum. Það breytir litlu hvaða aðferðafræði verður beitt. Hvort sem bankar yfirtaka skuldug fyrirtæki eða gera ekki neitt og láta þau sigla í gjaldþrot þá þarf á endanum að afskrifa lánin – þau eru töpuð. Enginn kaupir fyrirtæki af bönkum eða í þeim á hlutabréfamarkaði nema fyrst sé búið að sótthreinsa og afskrifa skuldirnar. Það er hinn kaldi veruleiki. Þetta býður upp á ójafnræði og reiði og spurninguna um það hvers vegna ekki sé jafnt yfir alla látið ganga og ekki afskrifað hjá öllum. Hann er sömuleiðis stuttur kveikjuþráðurinn hjá almenningi ef skuldir fyrirtækja eru afskrifaðar en sömu eigendur eiga þau áfram.

Það veldur sömuleiðis titringi í atvinnulífinu þegar það skynjar að bankar byrja að hagræða í ljósi þess að þeir eru með alla flóruna á sinni hendi; sinni krumlu; reka allt í senn verslun, fasteignafélög, iðnfyrirtæki og áfram mætti telja. Samkrullið byrjar á því að þeir vilja styrkja verslunina með hagræðingu. Þeir ákveða að hún fái mjög ódýrt húsnæði hjá fasteignafélaginu sem bankinn á líka. Verslunin fær vörur frá iðnfyrirtækinu á miklu hagstæðara verði en aðrir; og allt í einu kostar hilluplássið ekkert. Þess utan er öll flóran á beinni bankalínu um hver mánaðamót. Það er erfitt að keppa við þær hundakúnstir þegar bankamenn verða athafnamenn og byrja að teikna kassa hér og þar í flæðiritum.

Það ganga líka miklar sögur af því að ungum bankamönnum leiðist ekki að yfirtaka skuldug fyrirtæki og setjast í stjórnir þeirra fyrir hönd bankanna. Það hugnast mér afar illa. Sumir bankamenn í rekstrarfélögunum eru meira að segja farnir að klæða sig eins og Jón Ásgeir þegar þeir mæta í viðtöl og tala í fjölmiðlum eins og þeir séu miklir athafnamenn. Nýlega sagði bankamaður í sjónvarpsviðtali: Við ætlum að byggja hér og stækka, setja í þetta meira fé enda felst í þessu mikil hagræðing! Hann var í leðurjakka og talaði eins og byggingaverktaki. En kunna bankarnir að reka fyrirtæki betur en þeir einstaklingar sem þar hafa barist í áratugi? Það er nú það; kunna bankamenn að reka bankana?

Reiðin magnast dag frá degi – en „Baráttan um Ísland“ hefst fyrst fyrir alvöru þegar bankarnir losa sig við fyrirtækin. Hverjir eiga fé og hverjir fá fyrirtækin með afskrifuðum skuldum? Þá verða margar krumlur á lofti.

Jón G. Hauksson