Engin úttekt Frjálsrar verslunar fékk eins mikla athygli á árinu og val blaðsins á 100 áhuga- verðustu sprota- fyrirtækjum landsins. Fyrirspurnum rigndi yfir okkur í kjölfarið og enn er mikið spurt um þetta blað. Þetta var tímamótaúttekt; aldrei áður hafði verið birtur listi yfir 100 áhugaverðustu sprotafyrirtækin á Íslandi. Þetta var þarft efni í miðju krepputalinu; 30 síðna efni um nýsköpun og frumkvöðla að skjóta rótum með spennandi viðskiptahugmyndir. Sprotafyrirtæki hafa fulla ástæðu til að fagna þegar þau festa rætur; hvað þá ef þau ná að vaxa og dafna. Í sprotafyrirtækjum felst von; þau eru að reyna; þau eru að fylgja hugmyndum eftir; frjókorn falla.

Ég hef heyrt marga segja í fjölmiðlum að kreppan bjóði upp á ný tækifæri, þetta séu í raun spennandi tímar. Það er fínt að vera bjartsýnn. En þessi kreppa er of djúp, hörð og miskunnarlaus til að hægt sé að tala um spennandi tíma. Það ætti frekar að orða það þannig að kreppan sé ekki alvond; henni fylgi tækifæri til að hreinsa, hagræða og endurskipuleggja.

Þetta eru erfið áramót fyrir fólk og fyrirtæki. Útlitið er ekki gott. En sá sem missir vonina er búinn að vera. Sprotafyrirtækin bera með sér von og ferska vinda. En mér hefur líka fundist vænt um að sjá hvað fólk er áhugasamt og frjótt í hugsun um lausnir á efnahagsmálum. Eftir að bankarnir féllu og Frjáls verslun lagði fram tíu leiðir til að endurreisa atvinnulífið hafa hundruð lesenda haft samband við ritstjórn blaðsins, rætt málin og komið með hugmyndir. Fólk er alls staðar að leita lausna og ræða það hvernig hægt sé að vinna sig út úr kreppunni. Frjókorn falla; mér finnst fólk frjórra í hugsun en stjórnmálamenn í leit að lausnum. Það er líka áhugasamara. Það er ekki á umræðum á Alþingi að heyra að versta efnahagskreppa lýðveldisins sé skollin á.

Almenningur er sömuleiðis frjórri í hugsun þegar kemur að nýjum gildum og prinsippum. Þjóðfélagið er auðvitað þrúgað af reiði yfir að vera hneppt í skuldafangelsi á einni nóttu. Því miður dæma of margir stjórnmálamenn mótmælin í landinu sem eðlilegan pirring. En mótmælin snúast um miklu meira; ný gildi og nýtt siðferði; að fólk í ábyrgðarstöðum segi af sér af prinsippástæðum til að hreinsa borðið, hreinsa andrúmsloftið, án þess að það hafi endilega brotið lög. Á sama hátt byggir krafan um kosningar á næsta ári á prinsippinu um að fólkið í landinu fái að láta skoðun sína í ljós; þessi krafa byggir ekki á neinu öðru. Ef til vill er ekki rétti tíminn til að kjósa á næsta ári vegna þess að það má engan tíma missa við björgunarstörfin. Gott og vel, en það má ekki dæma hugmyndina um kosningar á næsta ári sem einhverja heimsku og vitleysu; hún byggir á nýrri hugsun.

Almenningur er einfaldlega sneggri en stjórnmálamenn að koma auga á hin nýju gildi. Þetta sýnir sig t.d. vel í vandræðagangi Fjármálaeftirlitsins og stjórnvalda við val á fólki í skilanefndir bankanna og við val á fólki í framkvæmdastjórastöður bankanna. Almenningur segir að af  prinsippástæðum falli val á mörgum einstaklingum í skilanefndirnar um sjálft sig. Fjármálaeftirlitið og formenn skilanefndanna virðast hins vegar samgrónir gildismati gamalla tíma og eru í endalausri vörn vegna þess að þeir sjá hvorki né skilja hina nýju hugsun sem er í gerjun. Svarið er yfirleitt á einn veg; bíddu, þetta er ekkert ólöglegt.

Það er mikið rætt um það hvers vegna enginn hafi séð bankahrunið fyrir og þjóðin leitar að sökudólgum. Þjóðin mun hitta sjálfa sig fyrir í þeirri leit vegna þess að hún var mjög meðvirk allan tímann. Til margra ára var hávær umræða um að skuldir bankanna og stærstu fyrirtækja landsins væru orðnar hrikalega miklar; að viðskiptahallinn væri ógurlegur og að gengi krónunnar myndi snarfalla; að bankarnir væru allt of stórir miðað við stærð hagkerfisins og krónan væri ónýtur gjaldmiðill. Um þetta hefur verið mikið rætt. Það var hins vegar búið að sannfæra alla um að það yrði alltaf nóg til af peningum og hægt yrði að greiða gamalt lán með nýju láni; velta kúlunni þannig áfram. Það var ekki fyrr en lánsfjárkreppan skall á fyrir sextán mánuðum, þegar útlánabólan sprakk og hlutabréf um allan heim lækkuðu, að það tók að heyrast hljóð úr horni. Enginn trúði því hins vegar að bankarnir yrðu gjaldþrota þótt allir vissu að þeir ættu í miklum lausafjárvandræðum. Þessi trú var ekki síst vegna síendurtekinna úttekta Fjármálaeftirlitsins um sterka eiginfjárstöðu þeirra. 

Frjókorn falla. Sprotafyrirtæki, lítil fyrirtæki, ný hugsun og ný gildi um prinsipp og siðferði. Í þessu felst von um betri tíð. En það er langt í að sigur vinnist og að vænta megi viðsnúnings. Skilaboðin til komandi kynslóða eru því miður þessi: Fyrirgef oss vorir skuldir.

Jón G. Hauksson