Þjóðin leitar nú logandi ljósi að sökudólgum út af falli bankanna. Davíð Oddsson seðlabanka- stjóri sýnist helsta skotmarkið. Svo er að skilja á gömlum pólitískum andstæðingum hans að þetta sé allt honum að kenna. Þetta er auðvitað mjög ódýr skýring. Ég held hins vegar að leitin eigi eftir að taka langan tíma og kannski hittir þjóðin sig sjálfa fyrir í þeirri leit. Og líklegast er verið að leita langt yfir skammt; við erum of upptekin af okkar eigin landi; það er heimskreppa og það varð ekki við neitt ráðið þegar fellibylurinn fór af stað. Það er gott að hugsa út fyrir rammann. Ég hef hins vegar sagt það áður að ef Davíð ber ábyrgð á einhverju er það að hafa ekki byrjað undirbúning fyrir nýjan gjaldmiðil meðan hann var forsætisráðherra og efnahagsástandið var stöðugt. Það var fyrirsjáanlegt að krónan væri allt of lítil mynt eftir íslensku útrásina. Það átti að segja bönkunum að þeir væru of stórir fyrir okkur og við gætum ekki bakkað þá upp með nægilegu lausafé og gjaldeyrisvarasjóði; þeir þyrftu helst að skrá bankana úti.

En það er þetta með ábyrgðina. Hver ber ábyrgðina á útrásinni? Voru það þeir sem gerðu EES-samninginn, Davíð og Jón Baldvin? Sá samningur er forsendan fyrir útrásinni. Sá samningur gekk út á stóraukið frelsi, m.a. frjálsa fjármagnsflutninga innan svæðisins. Þar með gátu bankarnir og kauðahéðnarnir hafið útrás. Ég er efins um að eitthvert opinbert apparat, eins og Seðlabankinn og Fjármálaeftirlitið, hefði getað bannað t.d. Jóni Ásgeiri Jóhannessyni og öðrum útrásarvíkingum að fjárfesta í útlöndum og taka erlend lán að vild – ef einhver útlendur banki vildi á annað borð lána þeim. Sama með bankana, hver átti að banna íslenskum bönkunum að sækja fram og stækka út til Evrópu? Enginn. EES-samningurinn er sá gjörningur sem hefur veitt mestu frelsi inn í íslenskt samfélag og íslenskt viðskiptalíf. Frelsið gekk út á að leyfa viðskiptalífinu að láta ljós sitt skína. Og þegar menn tala um skipbrot er mikilvægt að hafa í huga að frelsi í heimsviðskiptum ætti frekar að auka en hefta. Engu að síður hamast núna allir við að sparka í frjáls- og markaðshyggjuna fyrir að leyfa markaðsöflunum að njóta sín.

Áfram með leitina að sökudólgunum. Hver ber ábyrgðina? Alþingi, ríkisstjórnin, Fjármálaeftirlitið, Seðlabankinn, útrásarvíkingarnir, bankarnir eða kannski bara þjóðin sjálf? Þjóðin var mjög meðvirk í gullæðinu. Og hvað með stóru útlendu bankana sem
dældu í okkur fé? Þeir verða auðvitað að taka skellinn ef kaupahéðnarnir og bankarnir geta ekki borgað. Þannig er það í viðskiptum. Útlendu bankarnir tóku áhættuna en héldu hins vegar að íslenska þjóðin „leyfði ekki“ íslensku bönkunum að fara á höfuðið. Og það þótt efnahagsreikningur bankanna, hér heima og ytra, væri orðinn 20 þúsund milljarðar, landsframleiðsla á Íslandi 1.200 milljarðar og ríkisútgjöld um 480 milljarðar. Það er galið að halda að 300 þúsund manna þjóð geti staðið undir slíkum ofurskuldum bankanna. Enda á hún ekki að gera það. Þetta voru viðskipti á milli stóru útlendu bankanna, stóru og ríku strákanna á Íslandi og íslensku bankanna – og það samkvæmt leikreglum EES-samningsins.

Brást Fjármálaeftirlitið? Það hafði fullyrt hvað eftir annað að bankarnir væru traustir, stórir og sterkir, og að þeir hefðu komið sterkir út úr álagsprófum. Fjármálaeftirlitið gerði hins vegar ekki ráð fyrir að allar lánalínur banka í heiminum þornuðu upp á sama tíma – það kæmi harðasta heimskreppa í 150 ár þar sem hver stórbankinn af öðrum riðaði til falls og þyrfti á ríkisaðstoð að halda. Það má líkja þessu við prófanir á Kárahnjúkavirkjun, þar hafa margs konar tæknilegar prófanir verið gerðar og ekki síst útreikningar varðandi arðsemina. En það hefur engum dottið í hug að reikna út arðsemina ef allt yrði vatnslaust á svæðinu; árnar þornuðu upp.

Ég árétta samt að ég tel að Fjármálaeftirlitið hefði átt að ýta við bönkunum og segja þeim að þeir væru of orðnir of stórir fyrir okkar hagkerfi og við gætum ekki bakkað þá upp með krónuna sem gjaldmiðil. Bankarnir sjálfir áttu hins vegar að vera búnir að ákveða að fara úr landi; fara til evrunnar fyrst hún kom ekki til þeirra. Átti Fjármálaeftirlitið að banna Landsbankanum að stofna Icesave-reikningana með þeim hætti sem gert var og láta bankann fara Kaupþings-leiðina? Ég held það hafi ekki verið hægt vegna EES-samningsins. Gleymum ekki að ábyrgð Bretanna sjálfra, sem lögðu inn á Icesave-reikningana, er hins vegar mest. Hvernig gátu þeir verið svo vitlausir að setja í sumum tilvikum tugi milljarða, eins og nokkur bæjarfélög gerðu, inn á þessa reikninga og halda að því fylgdi engin áhætta? Þeir máttu vita að loforð um góða ávöxtun, gull og græna skóga, þýddi áhætta.

En hver ber ábyrgðina? Hverjir eru sökudólgarnir? Ég held að þessi leit standi lengi yfir. Gamlir pólitíkusar eru hins vegar byrjaðir að slá keilur og krossfesta.

Jón G. Hauksson