Tregðu- lögmálið birtist okkur í mörgum myndum. Í viðskiptum gengur það t.d. út á tregðu við að hætta að kaupa vöru, þótt fólk hafi ekki lengur áhuga á henni, eða tregðu stórfyrirtækja við að breyta um stefnu vegna þess að þau hafa svo lítinn sveigjanleika. Í Þýskalandi var eitt sinn sagt að frekar skildi fólk við maka sinn en að skipta um banka. Eftir að bankarnir féllu og kreppan skall á má spyrja sig hvort tregðulögmálið gangi út á að við séum treg; að við látum glepjast og fáum glýju í augun í góðæri og köstum þá gömlum og góðum gildum í viðskiptum fyrir róðra. Atvinnulífið er núna stórskuldugt og á barmi gjaldþrots eftir mesta hagvaxtarskeið í sögu Íslendinga.

Eftir að bankar hrundu um allan heim hallast sífellt fleiri að því að kaupréttarsamningar og bónusar bankamanna séu höfuðorsök kreppunnar. Fyrir þessu eru færð ágæt rök í grein annars staðar hér í blaðinu. Engu að síður voru flestir sammála því seint á síðasta áratug að kaupréttarsamningar og bónusar við stjórnendur sem Bjarni Ármannsson innleiddi í Fjárfestingarbanka atvinnulífsins árið 1997 væru hvetjandi fyrir bankann og af hinu góða. Bjarni tók þetta kerfi upp frá erlendum bönkum. Undirritaður var t.d. fylgjandi þessu kaupréttarkerfi í FBA. Ýmsir voru á móti því og gagnrýndu tilurð þess. Ég held að flestir telja það í raun eðlilegt að til sé hóflegt bónuskerfi sem hvetji duglegt fólk til að leggja harðar að sér og verðlauni það á sanngjarnan hátt. Það sá hins vegar enginn þá græðgi fyrir sem í hönd fór hjá bankastjórum og lykilstarfsmönnum í bönkum um allan heim. Allt gekk til að hámarka hagnað bankanna þótt það kostaði stórauknar skuldir fólks og fyrirtækja.

Græðgin breytti bönkum úr framsæknum íhaldssömum stofnunum af gamla skólanum í áhættufíkla. Öllum var lánað til að ná upp skammtímagróða banka sem aftur hækkaði verð á hlutabréfum í þeim – og sem birtist í fögrum milliuppgjörum og feitum bónusum. Bankar jusu fé í fólk og fyrirtæki þannig að kaup og yfirtökur, sem og endurfjármögnun á rótgrónum fyrirtækjum, varð að einhvers konar æði. Kúlulán komust í tísku en þau ganga út á að greiða lánið í einu lagi til baka eftir ákveðinn árafjölda. Endurfjármögnun varð tískuorð í stað endurgreiðslna. Fréttir um kaup á fyrirtækjum urðu daglegt brauð, sem og fréttir af yfirtökum stórfyrirtækja á öðrum stórfyrirtækjum. Allt gekk út á að vaxa án þess að selja eignir á móti. Útrásin var öll tekin að láni. Fyrirtæki voru keypt hér heima og erlendis fyrir lánsfé. Það var nánast tekinn snúningur á öllum fyrirtækjum. Bankamenn fengu kaupauka og bónusa fyrir að landa samningum og „pakka inn dílum“.

Á Íslandi tóku bankar atvinnulífið í sínar hendur og urðu aðalleikararnir á sviðinu. Þeir urðu mjög ákafir. Frægt varð haustið 2003 þegar Landsbankinn og Íslandsbanki skiptu upp Eimskipafélaginu og þeim fyrirtækjum sem því félagi tengdust. Þetta voru uppskipti á viðskiptasamsteypunni kolkrabbanum. Bankarnir fjárfestu sjálfir í stærstu fyrirtækjunum og stýrðu þeim. Þeir skiptu upp fleiri fyrirtækjum, seldu þau eða sameinuðu. Fundu nýja eigendur sem áttu ef til vill ekki svo mikið fé og seldu a.m.k. ekki neinar af fyrri eignum sínum. Það gerði ekkert til. Bankarnir lánuðu fyrir kaupunum og veðin voru í hlutabréfunum sjálfum. Þegar bréfin hækkuðu myndaðist ný veðstaða í bréfunum og hægt var að lána út á þau aftur.

Það var í þessu andrúmslofti sem tregðulögmálið náði hæstu hæðum í þjóðfélaginu. Í þessu andrúmslofti góðæris og velgengni varð eftirlit verra og sárafáir gagnrýndu. Það var allt svo gaman og allir svo ánægðir. En þetta var svikult andrúmsloft. Það voru margir sem klikkuðu á vaktinni. Bankarnir sjálfir, bankamennirnir, áhættustýring banka og fyrirtækja, útrásarvíkingarnir, Fjármálaeftirlitið, Seðlabankinn, stjórnir fyrirtækja, forstjórar, millistjórnendur, endurskoðendur, stjórnmálamenn, ráðherrar, sparifjáreigendur, blaðamenn, fjárfestar, lífeyrissjóðir og síðast en ekki síst sofnaði almenningur á verðinum í þessu andrúmslofti gróða og velgengni og trúði bankamönnum og eftirlitsstofnunum. Það dönsuðu allir í kringum gullkálfinn; mismikið auðvitað. Svo kom í ljós að eina breytan í formúlunni var lánsfé. Útána- og eignabólan byggðist eingöngu á lánsfé. Það var lánað of mikið út á tóma dellu og útbólgin veð til að hækka verð hlutabréfa. Of mörg lán voru eitruð. Lánsféð þvarr. Allt hrundi.

En hverjum var þetta svo að kenna? Um það er rifist. Við tregumst við að bera ábyrgð á okkur sjálfum; okkar eigin góðærisglýju. En flestir sjá núna að græðgisvæddir kaupaukar bankamanna komu þessu af stað. Það er gott að vera vitur eftir á. Þannig er tregðulögmálið.

Jón G. Hauksson