Ég var á ráðstefnu nýlega þar sem þekktur fjárfestir lýsti hlutabréfa- markaðnum þannig að fjárfestar hefðu klöngrast upp stigann upp á efstu hæð í tólf hæða fjölbýlishúsi á síðustu fimm árum, baðað þar út höndum af ánægju um tíma í sumar, en tekið svo lyftuna hratt niður. Þetta var vel orðað og salurinn hló. En öllu gríni fylgir alvara; hlutabréf hafa fallið ótrúlega hratt eftir að þau fóru upp í hæstu hæðir um mitt síðasta sumar. Þá óraði engan fyrir því hvað væri í vændum. Það sem gerðist var að útlánabólan í heiminum sprakk með hvelli og það skall á alþjóðleg lánsfjárkreppa. Eftir það féllu hlutabréf um allan heim í verði. Það sér ekki fyrir endann á lánsfjárkreppunni; vísustu menn á heimsráðstefnunni í svissneska fjallaþorpinu Davos, sem haldin var í janúar sl., sögðu að ástandið væri alvarlegra en flestir gerðu sér grein fyrir og að útilokað væri að sjá hvenær viðsnúningurinn yrði, hvort hann yrði eftir hálft ár eða eitt ár.

Á sama tíma og fjárfestar sleikja opin sárin eftir verðhrunið á markaðnum birta stærstu fyrirtæki landsins, hvert af öðru, tölur um ofurlaun forstjóra sinna. Þau eru eins og salt í sárin. Hluthafar tapa en forstjórar eru með ofurlaun. Þetta pirrar hluthafa en þeir geta auðvitað sjálfum sér um kennt. Fulltrúar þeirra í stjórnum fyrirtækja hafa samið við forstjórana um ofurlaunin. En það breytir því ekki að margir smáir hluthafar eru bálreiðir og líta á forstjórana sem allt að því fjárplógsmenn undir þessum kringumstæðum. En þetta er mjög sérstök sálfræði; þegar vel gengur eru allir mjög ánægðir og enginn gagnrýnir ofurlaun, en um leið og illa gengur tína menn til alls kyns blótsyrði upp úr orðabókinni. Ég skil vel að loft sé víða lævi blandið. Það eru auðvitað hluthafarnir sem borga forstjórunum og feitu starfslokasamningana.

Nýlega var sagt frá því að FL Group hefði tapað 67 milljörðum króna á síðasta ári og að þetta væri Íslandsmet í tapi hér á landi. Þetta er svo há tala að enginn skilur hana. Það fylgdi með í fréttinni að Hannes Smárason hefði fengið 90 milljónir króna í starfslokasamning þegar hann hætti sem forstjóri FL Group í byrjun desember. Það var sérstaklega tekið fram að ekki yrði um frekari gjaldfærslu að ræða vegna starfslokanna og að Hannes væri ekki með kauprétt í félaginu. Sjálfur lét Hannes hafa það eftir sér í fjölmiðlum að hann hefði verið ódýr forstjóri – aðrir forstjórar væru að fá hærri starfslokasamninga. Það er eflaust rétt hjá honum með starfslokin. En var hann ódýr forstjóri? Hannes Smárason hefur vissulega tapað miklu sem hluthafi í FL Group en þarf hann eitthvað að undrast það að hluthafar séu fokvondir þegar hann var nánast búinn að setja félagið í þrot – en Jón Ásgeir var lífgjafi þess í desember – en gengur samt í burtu með 90 milljónir fyrir það eitt að hætta sem forstjóri.

Það er sagan endalausa að ætla að fjalla um réttmæt laun forstjóra. Flestir eru sammála um að best sé að greiða þeim árangurstengd laun. Að hagsmunir hluthafa og forstjóra fari saman. Að gamla góða gulrótin sé til staðar. Yfirleitt byggjast kjör forstjóra á því að þeir hafa grunnlaun, bónus, kauprétt á hlutabréfum á fyrirfram ákveðnu gengi, bíl til afnota, aukalífeyrisgreiðslur inn á séreignasjóði – og á síðustu mánuðum hefur borið á því að þeir hafi þotur til umráða. Þegar forstjóri er ráðinn þá er venjan sú að hann gengur frá starfslokum sínum, þ.e. hvað hann fái í sinn hlut verði hann rekinn. Menn tryggja auðvitað ekki eftir á. Allt er þetta gott og blessað þegar vel gengur. Vandinn byrjar þegar illa gengur og hlutabréf falla í verði. Þá er forstjórinn að fá ofurlaun, jafnvel bónus, sem hluthafarnir greiða. Það er þá sem þeir fara í orðabókina og tína til alls kyns orð vegna þess að hagsmunir fara ekki saman.

En hvernig á að mæla árangur forstjóra? Hvers er þeirra og hvers er umhverfisins? Þegar útlánabólan sprakk á haustmánuðum og lánsfjárkreppan skall á kom á daginn að undanfarin ár hefur aðeins ein breyta verið í formúlunni um verð hlutabréfa; lánsfé. Útlánabólan hefur haldið uppi verði á hlutabréfum og hækkað þau skarpt. Í raun hefur það verið svo að fjárfestar hafa getað fengið meira fé en þeir hafa komið í lóg. Þegar slökkt var á prentvélinni var það lyftan beinustu leið niður. En hvers vegna á þá að greiða forstjórum ofurlaun fyrir síðasta ár ef það voru utanaðkomandi aðstæður, fjáraustur banka og útlánabóla – sem forstjórarnir höfðu ekkert um að segja – sem hélt verði hlutabréfanna uppi og ýtti því upp á toppinn?

Er botninum náð? Það er nú það. En þó er hægt að fullyrða að hluthafar taka ekki lyftuna upp á næstunni. Þetta verður tröppugangur.

Jón G. Hauksson