Silja Björk Huldudóttir skrifaði þarfa fréttaskýringu um afnám verðtryggingar í Morgunblaðið í vikunni. Þar ræddi hún við þá Gylfa Magnússon, dósent við HÍ, og Ögmund Jónasson, verkalýðsforingja og þingmann vinstrigrænna. Þeir eru báðir á móti því að afnema verðtryggingu. Silja Björk ræddi að vísu ekki við neinn sem vill afnema verðtrygginguna – festa vísitöluna í eitt ár sem lið í þeirri skyndihjálp sem þjóðin þarf á að halda. Gylfi segir að það sé glapræði við „núverandi aðstæður“ að afnema verðtryggingu lána og Ögmundur segir að það sé ógerlegt þar sem óðaverðbólga ríki og að lánsklyfjar fólks myndu þyngjast. Gylfi segir einu raunhæfu leiðina til að losna við verðtrygginguna og fylgikvilla hennar að skipta um gjaldmiðil.

Ég má til með að gera athugasemdir við þetta. Fyrir 44 dögum, eða daginn eftir fall Kaupþings, setti ég fram hugmyndir á vefsvæðinu heimur.is um tíu samstillt skref til að endurreisa atvinnulífið og var eitt skrefanna að nauðsynlegt væri að afnema verðtryggingu lána í eitt ár, þ.e. festa vísitöluna í eitt ár, til að losna við kúfinn sem er framundan. Annað samhliða skref var að lækka vexti um 10 prósentustig, helst meira.

Hugsun mín var sú að ekkert væri eins mikilvægt en að lækka fjármagnskostnað skuldugra heimila og fyrirtækja í einum grænum til að þau eigi lífsvon. Ég hef sagt að lánastofnanir þurfi hvort sem er að afskrifa þessi lán, þegar fólk og fyrirtæki eru orðin gjaldþrota, og því sé alveg eins gott að afskrifa lánin strax, framar í keðjunni, ef það mætti koma í veg fyrir gjaldþrotin – og þann harmleik sem þeim fylgir. Það væri í sjálfu litlu að tapa fyrir Íbúðalánasjóð, lífeyrissjóðina og bankana. Þeir mega ekki við því að 30 til 40 þúsund manns, flest ungt fólk með börn, flýi land eftir gjaldþrot, eða vegna þess að fyrirtækin, sem þau vinni hjá og eru hin raunverulega uppspretta lífeyrissparnaðar í landinu, séu farin á höfuðið vegna verðtryggingar og okurvaxta. 

Höfum þetta alveg á hreinu; að festa vísitöluna í eitt ár merkir á tæpitungulausri íslensku að lánveitendur eru að afskrifa hluta af lánum. Sparifjáreigendur í bönkum og lífeyrissjóðum eru með þessu að gefa eftir á neyðartímum.

Það eru ekki eðlilegir tímar í hagkerfinu. Þess vegna gengur skyndihjálpin út á að koma með úrræði NÚNA, annars heitir hún ekki skyndihjálp. Að skipta um gjaldmiðil til að losna við verðtrygginguna er framtíðarmúsík sem ekki verður leikin við „núverandi aðstæður“.

Gylfi og Ögmundur gefa sér að með afnámi verðtryggingar taki við óverðtryggð langtímalán með 20 til 30% vöxtum vegna verðbólgunnar. Það hefur auðvitað engan tilgang að afnema verðtryggingu til að draga úr fjármagnskostnaði ef vextir eru hækkaðir á móti sem verðtryggingunni nemur. Ég sé það raunar fyrir mér að halda sömu samningum og áður en afnema verðtrygginguna með því að festa vísitöluna í eitt ár til að losna við kúfinn og gjaldþrotin.

Gylfi segir að aðeins yrði hægt að banna verðtryggingu á nýjum samningum. Ekki væri hægt að afnema hana á gömlum samningum og láta hana virka afurvirkt því það myndi fela í sér eignaupptöku sem samrýmdist ekki stjórnarskránni. Ég legg áherslu á þetta: Ég vil afnema verðtryggingu með því að festa vísitölu verðtryggðra lána í eitt ár þannig að hún hækki ekki upp úr öllu valdi á næstu mánuðum. Það er breyting á lánasamningi. En ef neyðarlög ríkisstjórnarinnar um eignarnám bankanna voru lögleg þá held ég að neyðarlög, sem breyta kjörum verðtryggðra lána þannig að vísitalan verði fryst í eitt ár, standist stjórnarskrána. Var það brot á stjórnarskránni á árum áður þegar sparifjáreigendur lifðu við neikvæða ávöxtun áður en verðtrygging kom til sögunnar?

Það vekur athygli mína hvað margir stjórnmálamenn eru á móti því að afnema verðtryggingu með því að festa vísitöluna í eitt ár. Þau Geir Haarde og Ingibjörg Sólrún voru spurð að þessu á IMF-fundinum í Ráðherrabústaðnum á dögunum og þau svöruðu mjög stuttaralega því til að þetta væri ekki hægt vegna þess skaða sem Íbúðalánasjóður og lífeyrissjóðirnir yrðu fyrir. Gylfi Arnbjörnsson, forseti ASÍ, og Jóhanna Sigurðardóttir félagsmálaráðherra hafa notað sömu rök. Núna bætist Ögmundur við. Það er bara sagt: Nei, þetta er ekki hægt. Það er bara eins og málinu sé þá lokið – líkt og í dómsal.

Ríkisstjórnin hefur staðið myndarlega við bakið á sparifjáreigendum í bankakreppunni. Hún hefur ábyrgst „íslenskar“ sparisjóðsbækur langt umfram skyldu. Hún hefur nú þegar dælt 200 milljörðum króna í peningamarkaðssjóði bankanna, eitthvað sem henni bar engin skylda til að gera. Hún má ekki til þess hugsa að afnema verðtryggingu vegna þess að það skerðir lífeyri lífeyrisþega. Hún hefur viðrað það að hækka skatta í kreppunni. Hún þráast við að lækka vexti út af krónunni. Hún hefur haft forystu um að hækka verð á víni og tóbaki í skjóli einokunar og agnúast í leiðinni út í einkafyrirtæki fyrir verðhækkanir og nefnir ónóga samkeppni yfirleitt til sögunnar.

Samfélagsleg ábyrgð er tískuorð í viðskiptafræðum. Það er samfélagsleg ábyrgð við „núverandi aðstæður“ að setja ekki tugi þúsunda heimila og fyrirtækja í landinu í gjaldþrot vegna verðtryggingar og okurvaxta. Sú samfélagslega ábyrgð felst ekki í dekri við sparifjáreigendur næstu mánuðina. Þeir verða líka að gefa eitthvað eftir.

Jón G. Hauksson
jgh@heimur.is