Það er athyglisvert að fylgjast með skrifum blaðamenna sem hneykslast á öllum þeim sem brugðust fyrir hrun. Enginn vill viðurkenna sekt. Allra síst blaðamenn eða útgefendur.

Í Bretlandi hefur nú verið gefin út skýrsla þar sem sagt er að Rupert Murdoch mógúllinn frægi sé óhæfur blaðaútgefandi. Því er vel við hæfi að íslenskir blaðaútgefendur og ritstjórar líti í eigin barm og kanni hvort eitthvað hefði mátt betur fara. Ég ætla að byrja á sjálfum mér.

Heimur gefur út tvö blöð sem fjalla mikið um viðskipti og efnahagsmál: Vísbendingu og Frjálsa verslun. Vísbendingu hef ég stýrt sjálfur í nokkur ár, bæði fyrir og eftir hrun. Ég get sagt það skýrt og greinilega að mér datt ekki í hug að hér yrði hrun. Sumarið 2008 var ég sannfærður um að Landsbankinn færi á hausinn, en ég hélt að það yrði svipað og þegar Útvegsbankinn fór á hausinn fyrir 25 árum. Eða þegar ríkið þurfti að rétta af Landsbankann á sínum tíma árið 1993 eða þar um bil. Það kostaði bara peninga, en þjóðfélagið fór ekki allt á hliðina.

Hvers vegna var ég sannfærður um að Landsbankinn stefndi í þrot? Var það vegna þess að ég héldi – eða vissi að eigendurnir hefðu sjálfir fengið allt eiginfé bankans að láni í gæluverkefni? Ekki vissi ég það, þó að ég áttaði mig á því að mikið hefði farið í ýmis ævintýri, flugvélar, fótboltalið, ferðaskrifstofu og önnur gæluverkefni.

Eða að ég væri viss um að bankastjórarnir væru glæpamenn? Nei, ég taldi þvert á móti að Halldór Kristjánsson væri heiðarlegur maður, þó að hann hefði kannski ekki bein í nefinu til þess að standa uppi í hárinu á eigendum bankans.

Ástæðan var sú að ég var viss um að Icesave-reikningarnir myndu hrynja eins og spilaborg. Það gekk eftir, en ég áttaði mig ekki á því að þjóðfélagið félli um leið.

Meira að segja eftir að Glitnismálið kom upp þegar ríkið ætlaði að kaupa 75% í bankanum á einhverju verði var ég ekki klár á því að hann væri á leiðinni á hausinn.

Samt held ég að Vísbending hafi varað einna mest við því að bankarnir væru á rangri leið. Óeðlileg hækkun á hlutabréfamarkaði gat ekki staðist til lengdar. Enginn markaður skilar 50% ávöxtun mörg ár í röð ef allt er með felldu. Blaðið birti grein sem hét: „Allt handstýrt“ haustið 2007. Hún fjallaði um hlutabréfamarkaðinn. Önnur grein fjallaði um það hvernig hægt væri að koma með tiltölulega litla peninga í vasanum frá útlöndum og eignast sífellt meiri eignir hér á landi með ítrekuðum lántökum.

Frjáls verslun fjallar mikið um forkólfa í viðskiptum. Vefþjóðviljinn skrifaði vorið 2011:

„Benedikt Jóhannesson útgefandi Frjálsrar verslunar … lítur á einkunnina „útrásarvíkingur“ sem hrós. Allan útrásartímann gaf hann út glanstímarit þar sem útrásarvíkingum var hampað við hvert tækifæri og þeir verðlaunaðir í bak og fyrir. „Menn ársins“ hjá Frjálsri verslun um árabil voru „útrásarvíkingar“ og verðlaunaðir fyrir útrás og djarfa leiki. Allt fram að bankahruni. Þá fékk forstjóri álvers verðlaunin.
Hinir fjölmiðlarnir sem fluttu sögur af glæsilegum ævintýrum útrásarmanna heim til landans voru þó flestir í eigu þeirra sjálfra. Benedikt Jóhannesson er sennilega eini maðurinn á landinu sem gaf út glansmyndir af útrásarvíkingunum án þess að vera á kaupi hjá þeim fyrir.“

Til skýringar á síðustu setningunni á Vefþjóðviljinn hér við að dagblöðin voru í eigu víkinganna. Björgólfur átti Moggann, Jón Ásgeir Fréttablaðið,  DV og Birting, Bakkavararbræður Viðskiptablaðið.  Fyrrnefndu víkingarnir tveir höfðu mikil áhrif á sín blöð. Reyndar má efast um það að þeir sem hafa aðeins lesið Morgunblaðið fram á daginn í dag átti sig á því að Björgólfur hafi nokkuð komið nærri hruninu eða að Landsbankanum hafi hlekkst á í rekstri.

Vissulega birtust víkingarnir á forsíðum Frjálsrar verslunar. Það hefði verið erfitt að fjalla um atvinnulífið á árunum 2004-8 án þess að nefna þá eða gera þeim hátt undir höfði í umfjöllun. Hins vegar er það umhugsunarefni hvort rétt var að verðlauna menn fyrir sín afrek. Teljum upp "menn ársins" í viðskiptalífinu frá 1996:

Við verðlaunuðum Alla ríka, útgerðarmann á Eskifirði. Fáir deildu um það.
Við verðlaunuðum Bónusfeðga fyrir Bónus, sem þá var það eina sem þeir höfðu gert. Ég var hræddastur um það að ég myndi ekki þekkja soninn við verðlaunaafhendinguna. Sumir kvörtuðu því að þeim fannst feðgarnir óbilgjarnir í viðskiptum.
Hörður Sigurgestsson fékk verðlaun fyrir farsælan feril hjá Eimskipafélaginu.
Páll Sigurjónsson í Ístaki fékk verðlaunin fyrir fjölmargar framkvæmdir á Íslandi.
Olgeir Kristjónsson í EJS fékk verðlaunin sem fulltrúi tölvu- og tæknifyrirtækja. Reyndar fór að halla undan fæti hjá fyrirtækinu eftir þetta, en það var erfitt að sjá það fyrir.

Bakkavararbræður fengu verðlaunin árið 2001 fyrir vel heppnuð kaup á fyrirtæki í Bretlandi. Þeir voru fyrstir til þess að fá verðlaun fyrir útrás, en fyrirtækið lifir reyndar enn, þó að þeir hafi sjálfir sopið ýmsa fjöruna síðan.
Björgólfsfeðgar fengu verðlaunin árið 2002 fyrir sölu á verksmiðju í Rússlandi. Ekki beinlínis útrás því að þeir höfðu byrjað viðskiptin þar ytra. Ekki var einhugur um verðlaunin innan nefndarinnar og eftir á að hyggja orkuðu þau tvímælis, því að salan hefur líklega ekki verið eins glæsileg og sagt var frá.
Jón Helgi Guðmundsson í Bykó fékk verðlaunin árið 2003 fyrir farsælan rekstur hérlendis og ytra. Hans fyrirtæki starfa enn.
Sigurður Helgason forstjóri Icelandair fékk verðlaunin 2004. Það voru verðskulduð verðlaun og hann er nú stjórnarformaður fyrirtækisins og nýtur mikils trausts.
Sigurður Einarsson og Hreiðar Már í Kaupþingi fengu verðlaunin árið 2005. Ekki var jafnmikil samstaða um þau verðlaun og oftast er. Þeir fengu verðlaunin fyrir ótrúlega hraða uppbyggingu á fyrirtækinu. Eftir á sést að hún var of hröð.
Róbert Wessman í Actavis fékk verðlaunin árið 2006. Actavis er enn stórt og sterkt fyrirtæki og ekkert sem bendir til annars en að því hafi verið vel stjórnað.

Andri Már Ingólfsson í Heimsferðum fékk verðlaunin árið 2007.
Rannveig Rist í Alcan fékk verðlaunin árið 2008.
Fjarðarkaupafeðgar fengu verðlaunin árið 2009.
Valdimar í Kjörís fékk verðlaunin árið 2010.
Eyjólfur Árni Rafnsson í Verkís fékk verðlaunin árið 2011.

Þessir verðlaunahafar síðustu fimm ár eru enn að störfum í sínum fyrirtækjum. Ekki er annað vitað en að þau gangi ágætlega.

Eftir á að hyggja hefði kannski verið mögulegt að sjá það fyrir að verðlaunahafarnir 2002 og 2005 væru umdeilanlegir. Þó að sumum hinna hafi farnast misjafnlega síðan var það mjög erfitt að sjá að svo færi þegar verðlaunin voru veitt.

Ég er viss um að ekki stenst allt sem stóð í Vísbendingu og Frjálsri verslun á þessum árum tímans tönn. Samt get ég fullyrt að þar var aldrei viljandi hallað réttu máli eða sleppt að ræða um eitthvað af hagsmunavörslu fyrir einhverja einstaklinga eða fyrirtæki.  Alloft er fjallað um Vísbendingu í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis og fá blöð ef nokkurt koma jafnvel út. Hins vegar er hún ekki mjög útbreidd út fyrir hóp helstu forkólfa í viðskiptum og efnahagslífi. Fáir útrásarvíkingar lásu hana ef nokkrir.

Benedikt Jóhannesson

PS: Næst verður skrifað um aðra útgefendur og ritstjóra.

www.heimur.is/benedikt