Eftir forsetakjörið um síðustu helgi hafa orðið miklar umræður um völd forsetans. Ekki fer á milli mála að forsetinn pirrar augljóslega ýmsa fulltrúa stjórnlagaráðs sem og Björgu Thorarensen lagaprófessor sem var sérstakur ráðgjafi stjórnalagaráðs og sat í svonefndri stjórnlaganefnd.

Björg sagði við RÚV í vikunnu að ummæli forsetans að ekkert vit sé í því „að breyta stjórnarskrá landsins í bullandi ágreiningi og sundrungu“ kæmu á óvart, vegna þess að forsetinn hefði sagt að niðurstaða forsetakosninganna nú sýndu vilja fólks til að fá að ráða niðurstöðum stærstu mála með þjóðaratkvæðagreiðslu.

Stjórnlagaráð afhenti Alþingi tillögur sínar í júlí á síðasta ári og hafa þær aldrei verið ræddar í þinginu; meiri áhugi hefur nú ekki verið á þeim en það. Nokkrar deilur urðu þó þegar Alþingi samþykkti á vormánuðum að vera með ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu í haust um breytingar á stjórnarskránni. Bent hefur verið á að þessi kosning sé skoðanakönnun í stærri kantinum, alls ekki bindandi á neinn hátt, og að þjóðin sé ekki að taka ákvörðun um nýja stjórnarskrá heldur að lýsa skoðunum á ákveðnum þáttum hennar.

Ég hef aldrei litið svo á að forsetinn hefði bein völd, samkvæmt núverandi stjórnarskrá Íslands.

Völd forsetans – ef völd skal kalla – felast eingöngu í málskotsréttinum sem er í 26. grein núverandi stjórnarskrár. Forsetinn getur synjað lögum staðfestingar og skotið þeim til þjóðarinnar sem þá á síðasta orðið og er það bindandi.

Í kosningabaráttunni sagðist Ólafur Ragnar Grímsson, forseti Íslands, vera á móti aðild Íslands að Evrópusambandinu og ef hann næði kjöri myndi hann tryggja að fram færi bindnandi atkvæðagreiðsla um aðildina. Í ljósi aðstæðna finnst mér frekar litlar líkur á að til þessara kosninga komi – og ef eitthvað er bendir ýmislegt til að Vinstri grænir slíti samstarfinu á næstu mánuðum út af ESB-umsókninni til að bæta stöðu sína fyrir næstu alþingiskosningar.

Í nýliðinni kosningabaráttu frambjóðrenda til forseta Íslands var á frambjóðendum að heyra að forsetaembættið væri valdamikið embætti. Það var mikill misskilningur.

Mér finnst það líka misskilningur að forsetinn hafi völd til að ákveða völd forsetans. Það hefur hann ekki, samkvæmt núverandi stjórnarskrá.

Forsetinn hafði orð á því við þingsetningu síðastliðið haust – en hún varð söguleg vegna mótmæla á Austurvelli – að núverandi tillögur stjórnlagaráðs myndu auka völd forsetans.

Ekki verður annað séð en að forsetinn hafi þarna rétt fyrir sér.

60. gr. Staðfesting laga
Í 60. grein tillagna stjórnlagaráðs kemur fram að forsetinn hefur áfram málskotsréttinn eins og hann hefur haft samkvæmt 26. grein núverandi stjórnarskrár og hann þarf hvorki að spyrja kóng né prest um það hvernig hann beitir honum.

Orðrétt segir í 60. grein tillagna stjórnlagaráðs:

„Forseti Íslands getur ákveðið innan viku frá móttöku frumvarps að synja því staðfestingar. Skal sú ákvörðun vera rökstudd og tilkynnt forseta Alþingis. Frumvarpið fær þá engu að síður lagagildi, en innan þriggja mánaða skal bera lögin undir þjóðaratkvæði til samþykktar eða synjunar. Einfaldur meirihluti ræður hvort lögin halda gildi sínu. Atkvæðagreiðsla fer þó ekki fram felli Alþingi lögin úr gildi innan fimm daga frá synjun forseta. Um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu skal að öðru leyti mælt fyrir í lögum.“

67. gr. Framkvæmd undirskriftasöfnunar og þjóðaratkvæðagreiðslu
Samkvæmt 67. grein tillagna stjórnlagaráðs um framkvæmd undirskriftarsöfnunar og þjóðaratkvæðagreiðslu segir að kjósendur geti ekki krafist að fyrra bragði þjóðaratkvæðagreiðslu um fjárlög, fjáraukalög, lög sem sett eru til að framfylgja þjóðréttarskuldbindingum né heldur um skattamálefni eða ríkisborgararétt.

Takið eftir að þetta hefur ekkert með forsetann að gera. Hann hefur áfram synjunarvald og getur skotið málum til þjóðarinnar. Icesave hefði að mínu mati mjög líklega fallið undir þjóðréttarskuldbindingar.

96. gr. Skipun embættismanna
Samkvæmt 96. grein í tillögum stjórnlagaráðs um skipun embættismanna hafa völd forsetans verið aukin þegar kemur að skipun dómara í landinu. Hann getur synjað skipuninni og þarf þá Alþingi að taka á málinu. Takið eftir að forsetinn skipar formann sjálfstæðrar nefndar sem á að koma með tillgöur um skipan embættismanna. Í því felast stóraukin völd.

Orðrétt er 96. greinin svona í tillögum stjórnlagaráðs:

„Ráðherrar og önnur stjórnvöld veita þau embætti sem lög mæla.
Hæfni og málefnaleg sjónarmið skulu ráða við skipun í embætti.

Þegar ráðherra skipar í embætti dómara og ríkissaksóknara skal skipun borin undir forseta Íslands til staðfestingar. Synji forseti skipun staðfestingar þarf Alþingi að samþykkja skipunina með 2/3 hlutum atkvæða til að hún taki gildi.

Ráðherra skipar í önnur æðstu embætti, eins og þau eru skilgreind í lögum, að fenginni tillögu sjálfstæðrar nefndar. Velji ráðherra ekki í slíkt embætti einn þeirra sem nefndin telur hæfasta er skipun háð samþykki Alþingis með 2/3 hlutum atkvæða.

Forseti Íslands skipar formann nefndarinnar. Um nánari skipan hennar og störf skal mælt fyrir í lögum.“

Ekki ætla ég að hafa fleiri orð um tillögur stjórnlagaráðs sem var ráðgefandi ráð en þessar tillögur virðast augljóslega völd forsetans.

Núverandi ríkisstjórn var mjög á móti þjóðaratkvæðagreiðslunum tveimur í Icesave-málinu. Nú vill hún gera skoðanakönnun á ákveðnum þáttum í tillögum stjórnlagaráðs og á sú könnun að vera ráðgefandi eins og nafnið bendir til. Ekki hef ég neitt á móti því þótt búast megi við mjög lélegri kjörsókn því ekkert verður gert með niðurstöðurnar.

Ég er á móti því að bylta stjórnarskrá landsins. Það er auðvitað eðlilegt að völd forsetans séu á hreinu og hvort hann eigi að hafa málskotsréttinn samkvæmt 26. grein stjórnarskrárinnar.

Það er hins vegar athyglisvert að forsetinn segir lítið vit í að breyta stjórnarskránni og taka upp tillögur stjórnlagaráðs sem auka völd hans – á sama tíma og hann er sakaður um valdagræðgi af hálfu fulltrúa stjórnlagaráðs.

Stundum er erfitt að fá botn í mál.

Jón G. Hauksson
jgh@heimur.is