Þegar ákveðið var að ákæra Geir H. Haarde fyrir afbrot í starfi var margt tínt til. Hátt var reitt til höggs í tillögu sem eftirtaldir þingmenn fluttu: Atli Gíslason, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Sigurður Ingi Jóhannsson, Eygló Harðardóttir og Birgitta Jónsdóttir. Tillaga þeirra fékk maklega útreið. Því var hafnað að ákæra þrjá af fjórum sem hópurinn vildi sækja til saka. Eina ákæran sem eftir stóð var tætt niður af Landsdómi.

10% árangur

Tillagan sagði um brot Geirs:

A. Málið er höfðað á hendur Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra, fyrir brot framin á tímabilinu frá febrúar 2008 og fram í októberbyrjun sama ár, af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi, aðallega fyrir brot gegn lögum um ráðherraábyrgð, nr. 4/1963, en til vara fyrir brot gegn 141. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940.

I.

Fyrir að hafa sýnt af sér alvarlega vanrækslu á starfsskyldum sínum sem forsætisráðherra andspænis stórfelldri hættu sem vofði yfir íslenskum fjármálastofnunum og ríkissjóði, hættu sem honum var eða mátti vera kunnugt um og hefði getað brugðist við með því að beita sér fyrir aðgerðum, löggjöf, útgáfu almennra stjórnvaldsfyrirmæla eða töku stjórnvaldsákvarðana á grundvelli gildandi laga í því skyni að afstýra fyrirsjáanlegri hættu fyrir heill ríkisins. Vísað frá dómi 15-0.

Fyrir að hafa látið undir höfuð leggjast að hafa frumkvæði að því, annaðhvort með eigin aðgerðum eða tillögum um þær til annarra ráðherra, að innan stjórnkerfisins væri unnin heildstæð og fagleg greining á fjárhagslegri áhættu sem ríkið stóð frammi fyrir vegna hættu á fjármálaáfalli. Vísað frá dómi 15-0.

Fyrir að hafa vanrækt að hafa frumkvæði að virkum aðgerðum af hálfu ríkisvaldsins til að draga úr stærð íslenska bankakerfisins með því til að mynda að stuðla að því að bankarnir minnkuðu efnahagsreikning sinn eða einhverjir þeirra flyttu höfuðstöðvar sínar úr landi. Sýknað 15-0.

Fyrir að hafa ekki fylgt því eftir og fullvissað sig um að unnið væri með virkum hætti að flutningi Icesave-reikninga Landsbankans í Bretlandi yfir í dótturfélag og síðan leitað leiða til að stuðla að framgangi þessa með virkri aðkomu ríkisvaldsins. Sýknað 15-0.

Fyrir að hafa vanrækt að gæta þess að störf og áherslur samráðshóps stjórnvalda um fjármálastöðugleika og viðbúnað, sem stofnað var til á árinu 2006, væru markvissar og skiluðu tilætluðum árangri. Sýknað 15-0.

II.

Fyrir að hafa á framangreindu tímabili látið farast fyrir að framkvæma það sem fyrirskipað er í 17. gr. stjórnarskrár lýðveldisins um skyldu til að halda ráðherrafundi um mikilvæg stjórnarmálefni. Á þessu tímabili var lítið fjallað á ráðherrafundum um hinn yfirvofandi háska, ekki var fjallað formlega um hann á ráðherrafundum og ekkert skráð um þau efni á fundunum. Var þó sérstök ástæða til þess, einkum eftir fund hans, Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, Árna M. Mathiesen og formanns stjórnar Seðlabankans 7. febrúar 2008, eftir fund hans og Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur með bankastjórn Seðlabankans 1. apríl 2008 og í kjölfar yfirlýsingar til sænsku, dönsku og norsku seðlabankanna sem undirrituð var 15. maí 2008. Forsætisráðherra átti ekki frumkvæði að formlegum ráðherrafundi um ástandið né heldur gaf hann ríkisstjórninni sérstaka skýrslu um vanda bankanna eða hugsanleg áhrif hans á íslenska ríkið. Sakfellt án refsingar og málskostnaður greiddur. 9-6.

Sem sagt í atkvæðagreiðslum um ákæru meirihluta þingsins vann Geir með 81 atkvæði gegn 9. Hann fékk 90% atkvæða.

Mynd: Sigurjón Pétursson

Ákærum hina núna

Í greinargerð með tillögunni sagði:

Það er skýlaus skylda ríkisstjórnar að ræða mikilvæg stjórnarmálefni á ráðherrafundi skv. 17. gr. stjórnarskrárinnar en því var ekki fylgt. Í öðru lagi er ekki hægt að ganga út frá því að samráð við aðra ráðherra og samráð milli ráðherra hefði ekki haft áhrif á framvindu mála, til að mynda með því að auka þrýsting á forsætisráðherra og aðra ráðherra, sem málið varðaði, að afla frekari upplýsinga og gagna og vinna meira í málefnum bankanna.

Ekki kemur fram í tillögu þingmannanna, í skýrslu rannsóknarnefndarinnar eða dómi Landsdóms hvaða áhrif samráð ráðherranna hefði haft.

Segjum svo að meirihluti Landsdóms hafi haft rétt fyrir sér og Geir hafi verið sekur um alvarleg brot gegn stjórnarskránni. Þá er rétt að skoða aftur tillögu þingmannanna fimm. Þar sagði orðrétt:

„Að öllu framansögðu telja flutningsmenn þessarar tillögu það sem fram er komið nægilegt og líklegt til sakfellis og því beri þeim skylda til að flytja þingsályktunartillögu þessa.“

Þingmennirnir töldu sem sé að Geir væri sekur í öllum atriðum. Þeir höfðu rangt fyrir sér í fimm atriðum af sex. Ólíklegt virðist að nokkrum hefði dottið í hug að kalla saman Landsdóm til þess eins að dæma Geir fyrir að halda ekki fund.

Í upprunalegum tillögum þingmannanna fimm var lagt til að allir ráðherrarnir sem fjallað var um: Ingibjörg Sólrún, Árni M. Mathiesen og Björgvin Sigurðsson yrðu ákærðir fyrir að hafa ekki beitt sér fyrir því að bankamálin yrðu tekin fyrir á ríkisstjórnarfundi.

Meirihluti þingmanna taldi á sínum tíma að ekki væri rétt að ákæra neinn nema Geir. Nú er komið í ljós að málatilbúnaðurinn var gallaður frá upphafi því að Geir var sýknaður fyrir alla helstu ákæruliði. Hins vegar er ljóst að hann drýgði skelfilegan glæp með því að kalla ekki saman ríkisstjórnarfund um málið.

Hinir ráðherrarnir þrír hefðu líka getað rætt málið á ríkisstjórnafundi en létu það undir höfuð leggjast. Þeir eru því jafnsekir og Geir. Því væri eðlileg málsmeðferð að Alþingi færi aftur yfir málið og ákærði þá nú. Samkvæmt því sem Atlahópurinn sagði ber þeim skylda til þess eins og kemur fram hér að framan.

Fyrir dómsuppkvaðningu. Geir og fjölskylda. Mynd: Geir Ólafsson

Mergurinn málsins

Þeir þingmenn sem töluðu digurbarkalega um sekt Geirs hafa fengið alvarlega á baukinn. Geir var sýknaður í öllum þeim liðum sem mestu skiptu. Vinstri menn í meirihluta landsdóms köstuðu smá beini til Steingríms J. og félaga. Komið hefur fram að Steingrímur sjálfur hefur ekki borið mikilvæg mál fyrir ríkisstjórnina. Allir þingmenn úr meirihlutanum sem kærðu Geir ættu strax að kæra Steingrím fyrir sömu sakir.

Það munu þeir auðvitað ekki gera því að meiningin var aldrei að klekkja á „sómamanninum“ Geir, svo vitnað sé í Steingrím J. Markmiðið var að klekkja á Sjálfstæðisflokknum og nýfrjálshyggjunni. Það mistókst gersamlega. Jafnvel þó að menn fallist á að það sé glæpur að boða ekki fund verður því ekki á móti mælt að það var hvorki Sjálfstæðisflokkurinn né nýfrjálshyggjan sem áttu að boða fundinn.

Geir vann málið. Þeir sem töpuðu voru Steingrímur og þeir þingmenn Samfylkingar og Framsóknar sem töldu sig geta komið allri sök á hruninu á einn mann og einn flokk.

Benedikt Jóhannesson bj@heimur.is