Á árinu 2005 reyndst tveir vera jákvæðir og voru dæmdir í tveggja ára bann, en árið 2004 reyndust sjö vera jákvæðir en þrír dæmdir í bann. (Mynd: mbl.)

Texti: Geir Guðsteinsson, Myndir: Geir Ólafsson ofl.

Lyfjaeftirlitsnefnd ÍSÍ starfar samkvæmt lögum frá 2004 en framkvæmdanefnd ÍSÍ skipar nefndina til tveggja ára og skal a.m.k. einn nefndarmanna hafa lokið háskólaprófi í læknisfræði eða öðrum lífsvísindum. Hlutverk nefndarinnar er að skipuleggja og framkvæma eftirlit með lyfjanotkun íþróttamanna. Nefndin á auk þess, ásamt lyfjaráði ÍSÍ, að skipuleggja og standa fyrir fræðslu um lyfjamisnotkun íþróttamanna og lyfjaeftirlit með íþróttamönnum. Lyfjaráð skipa einnig þrír menn en auk þess starfar með Lyfjaráði formaður undanþágunefndar. Hlutverk Lyfjaráðs er m.a. að vera framkvæmdastjórn ÍSÍ og sambandsaðilum til ráðgjafar um lög og reglur er varða lyfjamisnotkun íþróttamanna og lyfjaeftirlit með íþróttamönnum. Lyfjaráð fer með ákæruvald í málum er varða brot á lagaákvæðum um lyfjamál, þ.e. lyfjamisnotkun.

Lyfjaeftirlitsnefnd er heimilt að boða til lyfjaeftirlits án fyrirvara, hvar og hvenær sem er, sérhvern íþróttamann.

Formaður lyfjaeftirlitsnefndar, Áslaug Sigurjónsdóttir hjúkrunarfræðingur, segir að algengasta misnotkunin sé á testósteróni og íþróttamenn viti oftast að þetta efni sé á bannlista. Vitað er að þá séu stundum tekin efni sem feli verkun annars, og þá geti lyfjapróf verið vandasamara. Þekkt er einnig að íþróttamenn sem þurfa að létta sig til að vera í öðrum þyngdarflokki taka þvagræsilyf til að létta sig, en yfirleitt tekur um tvo daga fyrir lyfið að hverfa úr líkamanum. Þess vegna eru þau á bannlista auk þess að vera mjög varasöm. Sum efni eru mun lengur að skila sér úr líkamanum, eins og Lastfretard, sem virkar mun lengur. Áslaug segir að hægt sé að veita undanþágu til að losna við aukavökva úr líkamanum, en tekur fram að það geti verið hættulegt fyrir viðkomandi. Enginn eigi að njóta þess að nota efni sem auki getu á íþróttavellinum umfram það sem líkamlegt þrek viðkomandi íþróttamanns sé fært um, það sé ekki síst siðferðileg spurning sem sífellt er verið að spyrja og leita svara við.

Örvar Ólafsson, starfsmaður ÍSÍ, er í hálfu starfi sem starfsmaður Lyfjaeftirlitsnefndar og Lyfjanefndar ÍSÍ. Hann segir WADA-stofnunina í Kanada, sem eru óháð regnhlífarsamtök bæði ríkisstofnana og íþróttasamtaka víða um heim, gefa út bannlista og eftir þeim lista fari ÍSÍ og tekur hann gildi þremur mánuðum síðar. Heimilt er þó að veita íþróttamanni undanþágu til að nota efni á bannlista WADA í tengslum við æfingar og keppni, þurfi hann sannanlega og að læknisráði að nota það heilsu sinnar vegna. Sérstök undanþágunefnd afgreiðir umsóknir um undanþágur. Skyldur ÍSÍ felast í því að þýða listann á íslensku og birta hann síðan opinberlega á viðeigandi hátt svo ekki leiki nokkur vafi á því að hann berist þeim sem hann snertir.

Örvar segir bannlista varða alla skráða félagsmenn innan sambandsaðila ÍSÍ og alla þá íþróttamenn sem valdir séu til þátttöku í íþróttakeppni fyrir hönd ÍSÍ eða einhvers sambandsaðila ÍSÍ. Þessi bannlisti nær einnig til dýra sem íþróttamenn nota til keppni, s.s. hesta. Örvar bendir á að ekki séu mæld örvandi efni utan keppni, sem oftast séu árangursbætandi efni sem mælast stutt, eða að hámarki í tvo daga í líkamanum.

Líklegast er tímabundin steranotkun fyrir keppni algengasta lyfjamisnotkunin. Sterarnir mælast einnig stutt í líkamanum, eða að hámarki tvo daga, en finnist þessar sterar í þvagprufu eru viðurlög yfirleitt tveggja ára keppnisbann, en við annað brot ævilangt keppnisbann. Sé viðkomandi íþróttamaður ungur er heimild til þess að milda dóminn. Áslaug Sigurjónsdóttir segir að öll lyfjapróf séu send til Karólínska sjúkrahússins í Stokkhólmi og það taki um 4–6 vikur að fá niðurstöður.

Þar er þó ekki hægt að mæla vaxtarhormón í þvagsýni, en slíkt geta aðeins þrjár rannsóknarstofur í heiminum og sú rannsókn er óhemju dýr.

Enginn í lyfjanefnd fær leyfi til að framkvæmda lyfjapróf fyrr en eftir að hann hefur öðlast til þess réttindi, jafnvel þótt um lækni eða annan starfsmann úr heilbrigðisstéttum sé að ræða. Áslaug segir að í Svíþjóð sé lögreglan farin að framkvæma lyfjapróf og e.t.v. sé tímabært að fara að skoða þann möguleika hér heima á Íslandi. Árlega er haldið lyfjaeftirlitsnámskeið.

Um 120 lyfjaprufur er teknar á ári hér á Íslandi, voru 128 á sl. ári, og kostar hver prufa um 40 þúsund krónur, og er kostnaður því um hálf milljón króna. Skylt er að greiða þeim sem taka lyfjapróf en íþróttamaðurinn sem tekur það gerir allt sjálfur, pissar í glasið og gengur frá því til sendingar á rannsóknarstofuna, þó að viðstöddum þeim sem framkvæmir lyfjaprófið til að tryggja að rétt þvag fari í glasið. Á árinu 2005 reyndust tveir vera jákvæðir og voru dæmdir í tveggja ára bann, en árið 2004 reyndust sjö vera jákvæðir en þrír dæmdir í bann. Enginn hefur til þessa fallið á þessu ári. Vonir standa til að hægt verði að auka fjölda lyfjaprófa, en menntamálaráðuneytið hyggst auka fjárveitingar til þessarar starfsemi. Í ár var fjárveitingin sjö milljónir króna en rannsóknarkostnaður hefur hækkað hlutfallslega meira en fjárveitingin milli ára. Íþróttaiðkendur innan ÍSÍ eru í dag um 69.100 talsins, svo 120 lyfjapróf er ekki stór hluti þess hóps.

„Það er orðið aðkallandi að fá tvo starfsmenn í 100% starf til þess að hægt sé að sinna þessu starfi af einhverri skynsemi. Ég tel orðið nauðsynlegt að þýða efni frá Norðurlöndunum, þar er af nógu að taka. Norðurlöndin standa mjög framarlega á þessu sviði, ekki síst Norðmenn, og fyrir Ólympíuleikana sem fara fram í Kína árið 2008 er í undirbúningi að gefa út sameiginlega bæklinga og efni. Nú heyrast einnig háværar kröfur um að allir sem fari til keppni á Ólympíuleikum gangist áður undir lyfjapróf.

Við gerum áætlun í byrjun hvers árs en hún kann að breytast skyndilega. Hún er hins vegar ekki gefin upp, enda verðum við að vera sveigjanleg. Ég hef áhuga á því að lyfjaeftirlitið sé á þjóðfélagslegri vísu því það er þrátt fyrir allt minnst notað af ólöglegum efnum innan íþróttahreyfingarinnar. Þessi notkun í þjóðfélaginu veldur meiri árásargirni, hraðakstri og fleiru. Í þessu eru Norðmenn og Svíar að vinna og Danir mega taka lyfjapróf í heilsuræktarstöðvunum, t.d. hjá þeim sem æfa fitness. Jákvæð niðurstaða leiðir til þess að viðkomandi fær ekki að æfa í líkamsræktarstöðinni. Í dag höfum við leyfi til að fara inn á líkamsræktarstöðvar til að taka lyfjapróf á iðkanda sem er innan ÍSÍ, en ekki hjá öðrum. Okkur langar til að koma því á að til þess að fá að æfa í líkamsræktarstöð þurfir þú að skrifa undir það að taka megi af þér lyfjapróf. Þessi beiðni hefur ekki verið lögð fyrir stöðvarnar. Það verður ekki gert fyrr en við höfum mannskap til að sinna þessu. En við erum að auka fræðsluna.

Einnig er stefnt að því að koma lyfjamálunum út úr ÍSÍ líkt og gert er á Norðurlöndunum nema í Svíþjóð. Það kemur í veg fyrir grun um misbeitingu,“ segir Áslaug Sigurjónsdóttir, formaður lyfjaeftirlitsnefndar ÍSÍ. 

Sterar gera ekki gæfumun

Sterar er samheiti yfir fituleysanleg efni í líkamanum sem hafa flókna byggingu, grundvallaða á grind úr sautján kolefnisfrumeindum. Kólesteról telst til þessa efnaflokks og er til dæmis notað í líkamanum til að mynda sterahormón, þar á meðal kynhormón. Allir vefaukandi sterar (e. anabolic steroids) eru efnafræðilegar afleiður af karlkynshormóninu testósteróni. 

Hormón berast með blóðrásinni um allan líkamann en aðeins tilteknar frumur verða fyrir áhrifum af þeim og kallast þær markfrumur (e. target cells). Um þær er hægt að lesa nánar í svari sama höfundar við spurningunni „Hvað er innkirtlakerfi?“ Markfrumur testósteróns (og þar með vefaukandi steralyfja) finnast í ýmsum líffærum eins og vöðvum og blöðruhálskirtli. Frumur í blöðruhálskirtli hafa 25 sinnum fleiri viðtaka en vöðvafrumur.

Vefaukandi sterar bindast viðtökum í umfrymi markfrumna sinna og mynda með þeim efnaflóka (e. steroid-receptor complexes). Efnaflókinn flyst inn í kjarna frumunnar og binst við DNA tiltekinna gena. Einnig er möguleiki á því að sterinn og viðtakinn klofni hvor frá öðrum þegar inn í kjarnann er komið og verki á DNA hvor í sínu lagi. Eins og önnur sterahormón hafa vefaukandi sterar áhrif á umritun DNA í RNA sem berst síðan út í umfrymi frumunnar þar sem það er þýtt í prótín (sjá svar sama höfundar við spurningunni Hvernig myndast prótín í líkamanum?). Hversu hratt þetta gerist virðist vera háð styrk viðtakans í umfrymi frekar en styrk sterans eða flutningi flókans í kjarnann. Helstu áhrif testósteróns eru þær miklu breytingar sem fylgja kynþroska og unglingsárunum. Karlkynsörvandi áhrifin eru stækkun getnaðarlims og eistna, dýpkun raddar, hárvöxtur í andliti, handarkrikum og kynfærum og aukin árásarhneigð. Nýmyndunaráhrifin eru hraðari vöxtur vöðva, beina og rauðra blóðfrumna og aukin taugaleiðni. Vefaukandi sterar eru notaðir í læknisfræðilegum tilgangi til að byggja upp vefi sem hafa hrörnað vegna slysa eða sjúkdóma, vinna upp þyngdartap eftir veikindi og við endurhæfingu eftir brjóstakrabbamein og beinþynningu hjá konum. Sem dæmi um notkun þeirra má nefna að eftir heimsstyrjöldina síðari voru stríðsföngum nasista gefin slík lyf til að ná sér eftir hinar ótrúlegu raunir sem þeir höfðu lent í.

Íþróttamenn neyta vefaukandi stera, ýmist í pillu- eða sprautuformi, í þeirri von að bæta árangur sinn með því að auka þyngd, styrk, afl, hraða, úthald og árásarhneigð. Skammtarnir sem íþróttamenn nota eru oft mjög stórir eða allt að 100 sinnum stærri en þeir skammtar sem notaðir eru í læknisfræðilegum tilgangi. Ennfremur stunda menn oft tilraunastarfsemi með ótrúlegri blöndun mismunandi tegunda af sterum.

Kanadíski spretthlauparinn Ben Johnson varð af ólympíugulli og var dæmdur í keppnisbann eftir að hafa fallið á lyfjaprófi á Ólympíuleikunum í Seoul 1988.

Steranotkun er vel þekkt vandamál í frjálsum íþróttum (einkum kastíþróttum), kraftlyftingum og amerískum fótbolta. Hún er einnig þekkt meðal íþróttamanna í mörgum öðrum íþróttagreinum. En þrátt fyrir miklar vinsældir er árangur af notkun stera mjög umdeildur. Íþróttamennirnir sjálfir telja flestir að sterarnir geri gæfumuninn en rannsóknaniðurstöður hafa ekki tekið af allan vafa um það. Álitið er þó að steranotkun ein sér geri lítið gagn. Stunda verður æfingar af miklu kappi til að ná árangri.

Algengar aukaverkanir steranotkunar eru miklar bólur í andliti, ofurhárvöxtur eða hárlos og lítil stjórn á tilfinningum (t.d. árásarhneigð, ofbeldishneigð og pirringi). Karlmenn á sterum geta lent í því að eistu þeirra minnki og þeir fái brjóst á meðan konur eiga á hættu að fá karlkynseinkenni og tíðatruflanir. Alvarlegri aukaverkanir eru tengdar langtímanotkun stórra skammta. Þar má nefna lifrarskemmdir og lifrarkrabbamein. Einnig má geta aukinnar hættu á hjarta- og æðasjúkdómum, þar á meðal heilablóðfalli. Ef sterunum er sprautað í líkamann með óhreinum nálum eykst hætta á eyðnismiti, lifrarbólgu B og C og hjartaþelsbólgu af völdum baktería. 

Sumir rannsakendur hafa velt fyrir sér hvort hin eiginlegu áhrif vefaukandi stera felist í myndun sálvefræns ástands (e. psychosomatic state) sem einkennist af vellíðan, aukinni árásarhneigð og meira streituþoli sem gerir íþróttamanninum kleift að æfa af meiri krafti. Mataræði sem inniheldur mikið af prótínum og orku (margar hitaeiningar) er ef til vill einnig mikilvægt til að hámarka árangur af steranotkun. Mikil hætta er á að notendur vefaukandi stera verði andlega háðir þeim. Þunglyndi og sjálfsmorðshugleiðingar eru algeng fráhvarfseinkenni þegar notkun er hætt. 

Notkun vefaukandi stera er mikil í Bandaríkjunum og eykst jafnt og þétt, ekki síst hjá stelpum og ungum konum. Einnig færist notkunin sífellt neðar í aldurshópa. Í könnun sem þar var gerð í júní árið 2000 viðurkenndu 5,2% stráka og 2,2% stelpna í 9.–12. bekk (14-18 ára) að þau notuðu stera. Ólíklegt er að ástandið hér sé sambærilegt. En nauðsynlegt er að vera á varðbergi.

Á hádegisverðarfundi hjá ÍSÍ, sem haldinn var fyrir skömmu, kom fram að 60% þeirra sem taka þátt í fitness-keppnum á Íslandi falla á lyfjaprófi. Um 4,5% þeirra framhaldsskólanema sem stunda frjálsar íþróttir vikulega eða oftar hafa notað stera. Steranotkun er mun algengari en notkun annarra vímuefna, eins og hass, amfetamíns og e-taflna hjá unglingum, samkvæmt niðurstöðu skýrslu sem lögð var fram á hádegisverðarfundinum. 

Á Evrópumeistaramótinu í frjálsum íþróttum í Gautaborg í sumar voru tekin 364 lyfjapróf. Þau reyndust öll vera neikvæð. Þrefalt fleiri lyfjapróf voru tekin á þessu Evrópumeistaramóti, en því síðasta fyrir 4 árum. Auk þessa var tekið 151 blóðsýni. Forseti Frjálsíþróttasambands Evrópu sagði að tekin hefðu verið þrefalt fleiri lyfjapróf nú og þau öll samkvæmt ítrustu kröfum WADA.

En því miður gengur þetta ekki alltaf svona vel.

Fleiri en 70 breskir frjálsíþróttamenn og konur hafa ekki mætt í lyfjapróf hjá eftirlitsmönnum breska lyfjaeftirlitsins á undanförnum misserum. Dave Collins, framkvæmdastjóri afreksnefndar breska frjálsíþróttasambandsins, segir í viðtali við BBC að nokkrir þeirra hafi ekki mætt tvívegis í röð í boðuð lyfjapróf en Christine Ohuruogu var á dögunum kippt út úr breska frjálsíþróttaliðinu fyrir að hafa ekki mætt þrívegis í boðað lyfjapróf. Ohuruogu átti að keppa í 400 metra hlaupi kvenna á Evrópumeistaramótinu í Gautaborg. Ohuruogu hafði ekki mætt í lyfjapróf utan keppni undanfarna 18 mánuði og á yfir höfði sér tveggja ára keppnisbann. Hún segir að æfingaáætlun sem hún vann eftir hafi ekki gert sér kleift að mæta í lyfjaprófin á tilsettum tíma. 

Þekktir hérlendir íþróttamenn hafa fallið

Hér heima hafa þekktir íþróttamenn fallið á lyfjaprófi, þ.e. niðurstöðurnar hafa reynst jákvæðar. Íslandsmeistari í kringlukasti mældist tvívegis jákvæður sem gerði að mestu út af við hans keppnisferil. Hann tók þá til við þjálfun og hefur undanfarin misseri verið landsliðsþjálfari erlendis.

Mjög efnilegur spretthlaupari sem miklar vonir voru bundnar við fór til keppni erlendis 1993 til keppni í 60 metra hlaupi innanhúss. Hann fór í lyfjapróf sem reyndist jákvætt og einnig gerði hann ógilt í hlaupinu. Niðurstaðan af lyfjamisnotkuninni var því dapurleg, keppnisbann og engin keppni á erlendri grund. Hann hélt áfram að æfa, en hefur ekki keppt opinberlega síðan.

Þekktur handboltamaður féll á lyfjaprófi vegna neyslu kókaíns. Hann hélt áfram að æfa meðan á keppnisbanninu stóð, en skipti síðan um félag og keppti með því nokkur keppnistímabil.

Nýlega voru fjórir keppendur íþróttafélagsins Þróttar í Vogum boðaðir í lyfjapróf eftir leik í bikarkeppni í handbolta. Þrír þeirra létu sig hverfa í miðjum leik en sá fjórði fór í lyfjaprófið eftir leikinn. Niðurstöður eru ekki komnar. Leikmenn Þróttar komu úr ýmsum íþróttafélögum og íþróttagreinum, sumir landsliðsmenn í öðrum íþróttagreinum. Þremenningarnir hljóta væntanlega leikbann, en orðstír íþróttafélagsins hefur beðið mikinn hnekki og það vegna eins handboltaleiks og leikmanna sem að öllu jöfnu keppa ekki fyrir félagið.

En niðurstöðurnar eru mun oftar neikvæðar. Til dæmis mætti Lyfjaeftirlitsnefnd fyrir skömmu á æfingu karlalandsliðsins í körfuknattleik og tók leikmenn liðsins í lyfjapróf. Niðurstöðurnar reyndist neikvæðar hjá öllum leikmönnunum. Að sjálfsögðu geta landsliðsmenn sem og aðrir leikmenn átt von á lyfjaeftirliti án fyrirvara á æfingum eða í keppni hvenær sem er. Stundum á sér líka stað einhver klaufaskapur, líkt og þegar leikmaður Breiðabliks í knattspyrnu kvenna mætti ekki í lyfjapróf í London í haust vegna þess að hún sat uppi í stúku og vissi ekki að hún hafi verið boðuð. Þar er trassaskap fararstjóra um að kenna.

Allir í lyfjapróf

„Það er orðið aðkallandi að fá tvo starfsmenn í 100% starf til þess að hægt sé að sinna þessu starfi af einhverri skynsemi. Ég tel orðið nauðsynlegt að þýða efni frá Norðurlöndunum, þar er af nógu að taka. Norðurlöndin standa mjög framarlega á þessu sviði, ekki síst Norðmenn, og fyrir Ólympíuleikana sem fara fram í Kína árið 2008 er í undirbúningi að gefa út sameiginlega bæklinga og efni. Nú heyrast einnig háværar kröfur um að allir sem fari til keppni á Ólympíuleikum gangist áður undir lyfjapróf.“  

Áslaug Sigurjónsdóttir, formaður lyfjaeftirlitsnefndar ÍSÍ.