Ómar Ragnarsson velur hér í þessari grein tólf bestu spretthlaupara Íslendinga síðustu sextíu árin. Fjórir bestu spretthlaupararnir eru Hilmar Þorbjörnsson, Haukur Clausen, Hörður Haraldsson og Oddur Sigurðsson. Í þessari grein má sjá að oft var mikil dramatík í gangi hjá íslensku gaselludrengjunum.

Texti: Ómar Ragnarsson. Myndir: Ýmsir.

Þegar ég var 6-7 ára á árunum 1946-7 heillaði mig mjög saga af svonefndum gaselludreng, sem sagt var að hefði alist upp barnungur hjá þessum spretthörðu dýrum. Þetta uppeldi hefði gert hann svo fótfráan að þegar hann var fullvaxinn gat hann hlaupið miklu hraðar en nokkrir aðrir menn. Þessi saga var hliðstæð sögunum af Tarzan apabróður sem átti að hafa alist upp hjá mannöpum.

Clausenbræður, einstakt fyrirbæri í íþróttasögu heimsins.

Einstök gullaldarár

Árin á eftir komu síðan gullaldarár íslenskra spretthlaupara sem heilluðu jafnt unga sem gamla, enda fylgir alltaf sérstakur ljómi og spenna spretthlaupum og tengist þeim kitlandi æsingi hraðans sem fylgir því að sjá jörðina æða á móti sér. Ýmsir þjóðþekktir Íslendingar hafa fengist við spretthlaup. Sem dæmi má nefna að Grétar Þorsteinsson, forseti ASÍ, var landsliðsmaður á sínum tíma og Árni Johnsen alþingismaður hljóp hundrað metrana á 11,0 sekúndum á sjötta áratugnum. Á gullaldarárunum var áhorfendaskari allan hringinn á Melavellinum á frjálsíþróttamótum sem voru mun betur sótt en knattspyrnuleikir.

Það var svo sem ekki að undra því að á tímabili áttu Íslendingar sex spretthlaupara í hópi þeirra allra bestu í Evrópu og vegna þess að brautirnar á Melavellinum voru aðeins fjórar gátu íslensku hlaupararnir átt frekar á hættu að detta út úr undanrásum hér heima en á erlendum völlum, svo mikil var breiddin. Ef velja ætti tíu bestu spretthlaupara Íslendinga á öldinni sem leið væri úr vöndu að ráða því að taka yrði með í reikninginn samanburð við það besta erlendis á hverjum tíma og taka tillit til aðstöðumunar, annars vegar þeirra sem hlupu fyrir 1965 og hinna sem komu fram síðar. Á tiltölulega fáum árum á seinni hluta sjöunda áratugarins urðu gríðarlegar framfarir hvað snerti hlaupabrautir, skó, tækni, næringarfræði og læknisfræðilega þjálfun og eflingu.

Gulldrengirnir sex

Ég ætla að fara þá leið að velja þá tólf spretthlaupara sem ég tel að hafi verið fremstir og voru átta þeirra upp á sitt besta fyrir þessa tæknibyltingu en fjórir eftir að hún skall á. Sex þessara gaselludrengja kepptu samtímis á árunum í kringum 1950: Finnbjörn Þorvaldsson, tvíburabræðurnir Haukur og Örn Clausen, Ásmundur Bjarnason, Hörður Haraldsson og Guðmundur Lárusson.

Hápunkti náði þessi gullöld á Evrópumeistaramótinu í Brussel árið 1950 þegar þeir gátu gert sér vonir um alls sex verðlaun, í 100, 200 og 400 metra hlaupum, 4x100 metra boðhlaupi og 110 metra grindahlaupi. Hópurinn sem keppti í Brussel er líkast til frábærasti íþróttahópur sem Ísland hefur átt því að Torfi Bryngeirsson og Gunnar Huseby urðu þar Evrópumeistarar í langstökki og kúluvarpi. Og áttu fyrir mótið möguleika á verðlaunum í fjórum greinum! Úrslitakeppnin í stangarstökkinu, aðalgrein Torfa, fór hins vegar fram á sama tíma og langstökkskeppnin. Skúli Guðmundsson hefði átt góða möguleika í hástökki á mótinu, hefði hann keppt, og í bókinni Mannlífsstiklum kalla ég fyrrnefnda níu frjálsíþróttamenn gulldrengina.

Áhorfendaskari allan hringinn á Melavellinum. 100 metra hlaup. Haukur Clausen fyrstur, en Ásmundur, Guðmundur og Hörður fylgja fast á eftir.

Mesta spretthlaup Íslandssögunnar

En höldum áfram með gaselludrengina. Finnbjörn Þorvaldsson náði sínum hátindi 1949 með því að verða Norðurlandameistari í 100 og 200 metra hlaupum og setti Íslandsmet, 10,5 í 100 metrunum og 21,7 í 200 metrunum. Miðsumars 1950 áttu þeir Haukur og Hörður mestu möguleikana á góðu gengi á EM, jafnvel möguleika á gulli í 200 metra hlaupi eftir að fjórir hlauparar höfðu 17. júní í einu og sama hlaupinu raðað sér meðal bestu manna álfunnar í 200 metra hlaupi í mesta spretthlaupi Íslandssögunnar: Hörður 21,5, Haukur 21,6, Ásmundur 21,7 og Guðmundur 21,8!

Hörður tognaði hins vegar illa skömmu síðar og Hauki var fyrir smávægilegar sakir meinað að keppa í sinni eftirlætisgrein á Evrópumeistaramótinu. Var það eitt mesta slys íslenskrar íþróttasögu. Ef Haukur og Hörður hefðu keppt í 200 metrunum í Brussel er hugsanlegt að þeir hefðu bitist um gullið. Haukur varð fimmti í 100 metra hlaupi en gerði sér síðan lítið fyrir, fór til Svíþjóðar og náði þar besta tímanum sem náðist það ár í 200 metra hlaupi í Evrópu, 21,3 sekúndur. Það var Norðurlandamet sem stóð í sjö ár og Íslandsmet sem stóð í 27 ár! Haukur var fágætlega bráðþroska hlaupari; aðeins 18 ára gamall varð hann Norðurlandameistari í 200 metra hlaupi. Raunar voru þeir tvíburabræðurnir Haukur og Örn algerlega einstakir og ekki vitað um neitt svipað fyrirbæri í íþróttasögu heimsins. Þótt Örn væri fyrst og fremst afburða tugþrautarmaður, sá þriðji besti í heiminum í þrjú ár, var hann yfirleitt aðeins sjónarmun á eftir bróður sínum í 100 metra hlaupi og betri en hann í 400 metra hlaupi.

Mesta spretthlaup Íslandssögunnar. 200 metra hlaup á Melavellinum 17. júní 1950. Hörður Haraldsson á 21,5 sek., Haukur Clausen á 21,6 sek., Ásmundur Bjarnason á 21,7 sek. og Guðmundur Lárusson á 21,8 sek.

Íþróttataskan sem hefði átt að fara í Þjóðminjasafnið
                                      
Árangur Arnar í tugþrautinni í Brussel sýndi að hann hefði átt góða möguleika á að ná á verðlaunapall þar bæði í langstökki og 110 metra grindahlaupi! Örn er þess utan eini Íslendingurinn sem hefur átt heimsmet í spretthlaupi, nánar tiltekið í 1000 metra boðhlaupi, þar sem hann hljóp í sveit með þremur af fremstu spretthlaupurum heims og setti með þeim heimsmet sem stóð í tíu ár. Íþróttataska Arnar ætti að fara á Þjóðminjasafnið, hlaðmenn Flugfélags Íslands gleymdu henni í Reykjavík svo hann kom skólaus til keppni í Brussel og skólaus nær tugþrautamaður ekki miklum árangri. Hann fékk lánaða skó, héðan og þaðan, en í kastgreinunum varð hann að vera í skóm af Jóel Sigurðssyni en þeir voru tveimur númerum of stórir. Rétt fyrir keppni á Olympíuleikunum í Helsinki, 1952, ætlaði Örn að snara töskunni snöggt upp í hillu en tognaði og gat ekki tekið þátt í keppni. Hann taldi sig ekki lengur þurfa að fylgja agareglum keppnismannanna og var fyrir bragðið dæmdur í hálfs árs keppnisbann fyrir agabrot. Hann höfðaði mál út af keppnisbanninu og vann það. En þá voru þeir bræður búnir að fá nóg og hættir keppni vegna þessa máls; aðeins 23 ára gamlir.

Ef þeir hefðu haldið áfram sem tugþrautarmenn er hugsanlegt að þeir hefðu báðir staðið á verðlaunapalli á Olympíuleikunum í Melbourne árið 1956. Má með sanni segja að taska Arnar hafi verið taska sem velti þungum hlössum.

Ásmundur Bjarnason varð fimmti í 200 metra hlaupi í Brussel og Guðmundur Lárusson fjórði í 400 metra hlaupi. Guðmundur var náttúrubarn, virtist líða áfram fyrirhafnarlaust á sínum mikla hraða, sem skilaði honum í mark í 400 metrunum á 48,0 sekúndum. Íslandsmet hans stóð í tvo áratugi. Báðir voru nálægt verðlaunasæti sem og 4x100 metra boðhlaupssveit Íslands.

Gallsteinakast á versta tíma

Gullaldarhlaupararnir hættu keppni á árunum 1951–53 en Ásmundur Bjarnason hélt áfram til 1954 en vegna óhapps var hann hársbreidd frá að komast áfram í 200 metra hlaupi á EM í Bern. Vegna þess að þjálfari hans fékk gallsteinakast og Ásmundur tafðist svo að hann fór kaldur í hlaupið.

Spretthlauparaævintýrið gat auðvitað ekki haldið áfram hjá afskekktri örþjóð með kaldasta og stysta sumar á byggðu bóli, en tveir hlauparar komu þó fram á árunum 1955 – 1960 sem taka má í hóp hinna tólf bestu, Hilmar Þorbjörnsson og Þórir Þorsteinsson. Þórir var gríðarlegur keppnismaður, sem gerði harða hríð að meti Guðmundar í 400 metra hlaupi og Hilmar Þorbjörnsson er kannski sá hlaupari sem oftast yrði orðaður við það að vera besti spretthlaupari sem Ísland hefur alið. Haukur Clausen og Hörður Haraldsson koma þar einnig til greina, og er þá miðað við þann ham sem þeir komust í 1950. Bæta má við Oddi Sigurðssyni, sem ég kem síðar að.

Örn Clausen var í hópi þriggja bestu tugþrautarmanna heims þrjú ár í röð; 1949, 1950 og 1951. Hann er eini Íslendingurinn sem hefur átt heimsmet í spretthlaupi. Hljóp ásamt þremur öðrum heimsfrægum hlaupurum þúsund metra boðhlaup á heimsmeti sem stóð í tíu ár.

Borðaði ekki brauð og var alltaf að togna

Ég horfði á Hilmar setja Íslandsmet í 100 metra hlaupi 1957 sem er elsta Íslandsmetið í dag, 10,3 sekúndur. Hann var tíu metrum á undan næsta manni og snerpa hans og kraftur voru ógleymanleg. Hann jafnaði einnig Norðurlandamet Hauks í 200 metra hlaupi. Gaselludrengirnir höfðu flestir sín sérkenni. Haukur var yfirleitt seinn af stað en kannski var hann fljótastur allra á skriðinu. Þá hljóp hann í sitjandi stellingu sem ýmsir töldu galla en stórhlauparinn Michael Johnson sýndi fram á 46 árum síðar að var jafn rétt og stelling og hver önnur. Finnbjörn var orðlagður fyrir að vera sá fljótasti í startinu og hlaupa léttilegast allra. Hörður var þeirra hávaxnastur, 1,92 metrar, en var sífellt að togna og fann það ekki út fyrr en of seint að það var vegna rangs mataræðis og skorts á B-vítamíni af því að hann borðaði helst ekki brauð. Þá hafði hann ekki keppt í mörg ár og misst snerpu en gerði í lok ferilsins góða atlögu að 400 metra Íslandsmetinu.

Norðurlandamet sem stóð í meira 20 ár

Nú eru ótaldir fjórir gaselludrengir sem sköruðu fram úr eftir 1970. Þá komu til sögunnar þeir Vilmundur Vilhjálmsson og Bjarni Stefánsson sem sóttu hart að gömlu metunum og hrundu tveimur þeirra. Í aðdraganda Ólympíuleikanna í München 1972 kom Bjarni Stefánsson metinu í 400 metra hlaupi niður í 46,76 sekúndur. Í kjölfar hans kom Oddur Sigurðsson sem konungur íslenskra spretthlaupara og ólympíufari og setti 1984 það met í 400 metra hlaupi sem enn stendur, 45,36. Það var jafnframt Norðurlandamet sem stóð í í meira en tuttugu ár! 

Síðastur í tímaröð íslensku gaselludrengjanna er síðan Jón Arnar Magnússon, sá magnaði og fjölhæfi íþróttamaður sem var ekki aðeins í hópi tíu bestu tugþrautarmanna heims þegar best gekk, heldur einn allra besti spretthlaupari sem við höfum átt. Mér hefur í þessu spjalli mínu einkum orðið tíðrætt um hlaupara gullaldarinnar þótt afrekaskrár sýni og sanni hve góðir seinni tíma hlauparar hafi verið.

Boðhlaupssveitin í 1.000 metra boðhlaupinu í landskeppni við Dani. Frá vinstri: Guðmundur Lárusson, Ásmundur Bjarnason og Clausenbræður. Hvor er hvor?

Nýr Haukur Clausen: Sveinn Elías Elíasson

Þegar rýnt er í þessar skrár sést líka að í uppsiglingu er afreksmaður sem minnir um margt á hinn 18 ára gamla Hauk Clausen þegar hann skákaði bestu spretthlaupurum Norðurlanda. Þetta er Sveinn Elías Elíasson. Haukur hætti keppni 23 ára gamall en á okkar dögum geta spretthlauparar haldið snerpu sinni fram yfir þrítugt. Nafn Sveins Elíasar hljómar sem ómþýð tónlist í eyrum mínum, ekki aðeins vegna þeirra miklu vona sem má binda við gaselludreng næstu ára, heldur einnig vegna þess að fyrir tveimur árum varð ég þeirrar ánægju aðnjótandi að fá skóna hans lánaða þegar ég brá á leik og tók 100 metra keppnissprett á Laugardalsvellinum eftir 40 ára keppnishlé.