Ríkisstjórn Framsóknarflokks og A-flokkanna var við völd frá 1978 til 1979:

Texti: Sigurður Bogi Sævarsson. Ljósmyndir: Ólafur K. Magnússon

Erfiðleikar í efnahagsmálum og beitt gagnrýni sem fylgdi nýjum áherslum í fjölmiðlun voru öðru fremur ástæða þeirra sviptinga sem urðu í íslenskum stjórnmálum vorið 1978.

Í borgarstjórnar-kosningum í maí þetta ár missti Sjálfstæðisflokkurinn meirihlutann í borgarstjórn sem hann hafði haft í um hálfa öld. Í kosningum til Alþingis mánuði síðar unnu A-flokkarnir stórsigur og fengu 44,9% greiddra atkvæða.

Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks missti þingsæti en þó ekki meirihluta sinn og síðarnefndi flokkurinn, sem lengi hafði verið sá næststærsti, varð skyndilega sá minnsti. Í löngu þófi stjórnarmyndunar eftir kosningar skipuðust mál samt svo að Framsókn varð ofan á og formaðurinn, Ólafur Jóhannesson, varð forsætisráðherra.

Árin frá 1970 til 1990 einkenndust af óðaverðbólgu og ólgu í efnahagsmálum landsins, vandamálum sem voru stjórn-málamönnum illviðráðanleg. Stjórnmálamenn úr öllum flokkum fengu tækifæri í ríkisstjórn til að vinna á efnahagsvandanum, en engum tókst upp sem skyldi.

Þannig var verðbólgan um það bil 50% þegar ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar tók við völdum sumarið 1974. Þegar fram í sótti tókst stjórninni þó með markvissum aðgerðum að vinna á verðbólgunni sem var komin niður í 26% í byrjun árs 1977.

Þann 22. júní þetta ár gengu verkalýðshreyfingin og atvinnu-rekendur frá kjarasamningi sín í millum, sem nefndir voru sólstöðusamningarnir, en þeir kváðu á um allt að 40% launahækkanir einstakra hópa.  

Kjósum ekki kaupránsflokka

Fljótt varð ljóst að sólstöðusamningarnir myndu leiða af sér enn frekari erfiðleika í efnahagsmálum og því fór svo að ríkisstjórnin greip til aðgerða.

Í febrúar 1978 var gengið fellt og til framkvæmda komu efnahagsráðstafanir og lög þar sem meðal annars verðbætur á laun voru skertar um helming.

Verkalýðshreyfingin brást illa við og greip til skyndiverkfalla og margskonar skæruhernaðar en meiru skipti en aðgerðir verkalýðssamtakanna „ ... var þó það andrúmsloft andúðar og lítilsvirðingar á ríkisstjórninni sem lögin framkölluðu,“ segir Guðmundur Magnússon í bókinni Frá kreppu til þjóðarsáttar, sögu Vinnu-veitendasambands Íslands. 

Því fór svo að stjórnvöld milduðu aðgerðir þegar komið var fram í maí en þá var skaðinn skeður. Komið var að borgarstjórnarkosningunum sem segja má að öðru fremur hafi snúist um efnahagsmál.

Fór svo að Sjálfstæðisflokkurinn missti meirihluta sinn í borgarstjórn sem ekki hafði gerst áður og var það sjálfstæðismönnum að sönnu geysilegt áfall.

Í alþingiskosningum mánuði síðar urðu niðurstöðurnar á svipaða lund, vinstri flokkarnir unnu stórsigur meðal annars út á slagorðin Samningana í gildi og Kjósum ekki kaupránsflokkana. 

Rafmagnað andrúmsloft

Mikil einföldun væri að halda því fram að úrslitin í kosningunum tvennum vorið 1978 hefðu aðeins ráðist af efnahagsmálum og þeim verðbólguráðstöfunum sem gripið var til.

Þannig er óhætt að segja að á árunum frá 1975 og fram undir 1980 hafi ríkt býsna sérstakt og rafmagnað andrúmsloft í þjóðfélaginu, þar sem stjórnvöld voru sökuð um að hafa óhreint mél í pokahorninu. 

Í harkalegri samkeppni síðdegisblaðanna Vísis og Dagblaðsins var sá málflutningur magnaður upp, ekki síst af Vilmundi Gylfa-syni sem á þessum tíma var rísandi stjarna innan Alþýðuflokksins, öflugur þjóðfélags-rýnir og pistlahöfundur.

Þannig hafði Vilmundur stór orð um bruðl með opinbert fé við byggingu Kröflustöðvar og beindi spjótum sínum af hörku gegn Jóni G. Sólnes, formanni Kröflunefndar.

Þá deildi Vilmundur hart á stjórnvöld fyrir hvernig haldið var á stjórn Geirfinnsmálsins svo nefnda og var Ólafur Jóhannesson dómsmálaráðherra miðdepill þeirrar gagnrýni.  

Vík á milli vina

Gagnrýni Vilmundar gerði það að verkum að vík var á milli vina eftir kosningarnar 1978. Þá var alls óljóst hvaða stjórnarmynstur væri í spilunum þegar Benedikt Gröndal formaður Alþýðuflokksins hóf að þreifa fyrir sér með myndun ríkisstjórnar í júlí 1978.

Hann byrjaði á að kanna möguleika á einskonar „nýsköpunarstjórn“ með Sjálfstæðis- og Alþýðubandalagi, en í síðarnefnda flokknum voru menn svo mótfallnir slíkum viðræðum og yfirleitt öllu samkrulli við Sjálfstæðisflokkinn að þeir mættu aldrei til fundar.

Þegar komið var fram í ágúst fékk Geir Hallgrímsson umboð forseta til stjórnarmyndunar og kannaði meðal annars hvort hægt væri að mynda þjóðstjórn allra flokka.  H

vorki sú leið né aðrar gengu upp og þegar komið var fram í miðjan mánuðinn hóf Lúðvík Jósepsson formaður Alþýðubandalagsins að reyna fyrir sér með myndun ríkisstjórnar A-flokkanna og Framsóknarflokksins.

Þá voru stóru orðin fyrir kosningar farin að fyrnast og það setti óneitanlega pressu á menn þegar fregnaðist að forseti Íslands, Kristján Eldjárn, hefði allt eins í hyggju að skipa utanþingsstjórn. Því fór kapallinn í viðræðum flokkanna skyndilega að rekja sig.

Þar strandaði hins vegar á að því að kratar neituðu að styðja Lúðvík í embætti forsætisráðherra og Alþýðubandalagsmenn neituðu að styðja Benedikt Gröndal, formann Alþýðuflokksins, í forsætisráðuneytið.  

Með pálmann í höndunum

„Afleiðingarnar voru augljósar. Skyndilega stóðum við framsóknarmenn og Ólafur Jóhannesson með pálmann í höndunum eftir stærsta kosningaósigur í sögu flokksins. Ekki veit ég fyrir víst hvort Ólafur sá þessa atburðarás fyrir á lokaspretti stjórnarmyndunarviðræðnanna.

Með árunum hef ég þó sannfærst um að svo hafi verið,“ segir Steingrímur Hermannsson í ævisögu sinni, en hann varð ráðherra landbúnaðar og dóms- og kirkjumálaráðherra í ríkisstjórninni sem tók við völdum 1. september 1978. 

Með því að gera Steingrím að ráðherra dómsmála og Tómas Árnason að fjármála-ráðherra má segja að framsóknarmenn hafi goldið Alþýðuflokknum rauðan belg fyrir gráan. Þannig höfðu kratar fyrir kosningar haft uppi stór orð um uppstokkun í dómskerfinu og eins í skattamálum.

Fyrirheit um slíkt náðu hins vegar aldrei inn í starfssáttmála ríkisstjórnarinnar, þar sem ráðherrar flokksins sinntu utanríkis-, sjávarútvegs-, félagsmála- og heilbrigðis-ráðuneytum.  

Á siðferðilegum sandi

„Stjórn sem afhendir framsóknarmönnum dómsmálaráðuneytið og þar sem umbætur til dæmis í skattsvikamálum hafa verið strikaðar út úr samstarfsyfirlýsingu á síðustu stundu er byggð á siðferðilegum sandi,“ sagði Vilmundur og bætti við að í kosningunum hefði skynsemin sigrað en refskapurinn í eftirleiknum.

Fyrir vikið væri tímabært að huga að því að ríkisstjórn og löggjafarsamkoman yrðu kjörin hvort í sínu lagi og var það sjónarmið rauði þráðurinn í öllum málflutningi Vilmundar upp frá því. „Stjórnmálin eru eins og hver önnur skák, þar sem einn veikur leikur getur breytt yfirburðastöðu í tapað tafl.

Í stjórnmálum er unnt að vinna yfirburðasigur í kosningum, en glutra honum síðan niður í eftirleiknum. Í alþingiskosningum þessa sumars sigraði Alþýðuflokkurinn, en Framsóknarflokkurinn tapaði.

Í eftirleiknum hefur dæmið hins vegar snúizt svo við, að Framsóknarflokkurinn er hinn sterki flokkur, en Alþýðuflokkurinn flýtur klofinn að feigðarósi,“ sagði Jónas Kristjánsson í leiðara í Dagblaðinu þegar ríkisstjórnin var á hveitibrauðsdögum sínum.  

Vildu stjórnina feiga

Eðlilega lögðu ráðherrar í ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar, og eins þingflokkarnir sem að baki stjórninni stóðu, upp með góð og fögur fyrirheit um að bæta hag lands og þjóðar.

Veruleikinn fer þó ekki alltaf saman við hugsjónirnar og innan ríkisstjórnarinnar var deilt um mál, stór jafnt sem smá. Ráðherrar Alþýðubandalags og Alþýðuflokks deildu gjarnan sín í millum og innan síðarnefnda flokksins voru raunar þingmenn sem vildu stjórnina feiga allt frá fyrsta degi.

Þar fóru fremstir í flokki Sighvatur Björgvinsson og Vilmundur Gylfason sem á sínum tíma höfðu greitt atkvæði gegn myndun stjórnarinnar. Svo baráttuglaðir þóttu þeir félagar á stundum í málflutningi sínum að þeir voru kallaðir Sighvatur og Orðhvatur.

Í ævisögu sinni segir Steingrímur Hermannsson að smæstu mál út um borg og bí hefðu þurft að fá samþykki ríkisstjórn-arinnar að hætti vinnubragða þessara tíma. Engu að síður hefðu efnahagsmálin verið tímafrekust.

Þannig hafði ríkisstjórnin aðeins verið rúma viku við völd þegar hún setti bráðabirgðalög um ráðstafanir í efna-hagsmálum sem kváðu meðal annars á um 15% gengisfellingu, áframhaldandi verð-stöðvun, auk þess sem ákvæði sólstöðu-samninganna frá árinu áður voru sett í gildi. 

„Þar með voru efnahagsmálin í raun komin í sömu stöðu og í upphafi ársins þegar ríkisstjórn hafði neyðst til að helminga verðbætur á laun,“ segir Steingrímur. 

Kötturinn fer í burtu

Þegar kom fram í janúar 1979 lagði efnahagsnefnd þriggja ráðherra fram tillögur um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Það var meðal annars á grundvelli þessara tillagna sem Ólafur Jóhannesson samdi við „eldhúsborðið heima“, eins og hann komst að orði, hin svonefndu Ólafslög.

Frumvarp til laga þessara lagði hann fram í eigin nafni og fékk samþykkt, en lögin sem enn eru í gildi, kveða á um verðtryggingu fjárskuldbindinga með viðmiðun í láns-kjaravísitölu og „voru virðingarverð tilraun til þess að taka á sem flestum þáttum efna-hagsmála,“ segir Eiríkur

Tómasson í ritinu Ólafsbók, sem kom út árið 1984, til heiðurs Ólafi sjötugum.  Einleikur forsætisráðherrans í þessu máli mæltist þó ákaflega illa fyrir, einkum meðal Alþýðubandalagsmanna.

Á endanum náðist þó lending og samstaða í málinu, þótt sumum virtist að ríkisstjórnin væri feig, rétt eins og raunin var. Þegar kötturinn fer í burtu bregða mýsnar á leik, segir máltækið.

Þótt ýmsir teldu ríkisstjórnina dauðadæmda frá upphafi var friður farinn að færast yfir samstarfið þegar hún sprakk. Þegar Benedikt Gröndal var snemma í október vestur í New York á allsherjarþingi sáu þingmenn Alþýðuflokksins, þeir Sighvatur Björgvinsson og Vilmundur Gylfason, sér leik á borði, fengu Kjartan Jóhannsson í lið með sér og samþykktu að slíta stjórnarsamstarfinu.

Sú ákvörðun krata var til lykta leidd á fundi ríkisstjórnarinnar 9. október 1979, daginn áður en Alþingi kom saman að nýju eftir sumarhlé.  

„Á svikaskeri í óshólmum“

„Stjórn sem segir af sér getur ekki rofið þing,“ sagði Ólafur Jóhannesson í viðtali við Morgunblaðið 10. október 1979 - en hann baðst lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt.

Honum var í mun að Alþýðuflokksmenn sæti uppi með vandamálið sem þeir höfðu stofnað til. Útkoman varð minnihluta- og starfsstjórn undir forystu Benedikts Gröndal, sem varin var með hlutleysi Sjálfstæðisflokksins.

Hún tók við völdum 15. október og sat fram í febrúar árið eftir. Þá var landslagið í íslenskri pólitík reyndar orðið gjörbreytt því í desemberkosningunum 1979 vann Framsóknarflokkurinn afgerandi sigur en báðir A-flokkarnir töpuðu. 

Í ævisögu sinni segir Steingrímur Hermannsson að sér virðist sem vinstri stjórn Ólafs Jóhannessonar hafi verið „dauðadæmd frá upphafi.“ Þau eftirmæli eru athyglisverð. Í leiðara 10. október 1979 sagði Morgunblaðið að öll „fyrirheitin og faguryrðin sem flaggað var með í kosningabaráttunni í fyrrasumar, hafa nú steytt á svikaskeri í óshólmum vinstri stjórnarinnar ...

Ólafur Jóhannesson skildi við landið árið 1974 með yfir 50% verðbólgu eftir blómaskeið Viðreisnar, en miklu verst er ástandið nú, er hann skilur við það nú með 60 til 75% verðbólgu eftir því hvernig reiknað er.

Jörundur var hundadagakóngur og var hann kenndur við þessa 40 hundadaga, þótt hann „ríkti“ lengur, en þessi síðasta ríkisstjórn hefur „ríkt“ eins og stjórnlaust rekald í 400 daga. Það hafa verið 400 hundadagar.“ 

Í Dagblaðinu sagði Jónas Kristjánsson að þingmenn Alþýðuflokksins hefðu tekið rökrétta ákvörðun með því að taka ekki „.... frekari ábyrgð á langverstu ríkisstjórn, sem þjóðin hefur mátt þola. ... Svona endaleysa getur hvergi ríkt nema hér á landi.“ 

Fjórar vinstri stjórnir

Frá lýðveldisstofnun hafa Íslendingar haft fjórar ríkisstjórnir vinstri flokka. Þær hafa allar verið skammlífar. Vinstri stjórn Hermanns Jónassonar sat frá 1956 til ársloka 1958, Ólafur Jóhannesson leiddi ríkisstjórn Framsóknarflokks, Alþýðubandalags og Samtaka frjálslyndra og vinstri manna frá 1971 til 1974 og þá stjórn Framsóknar og A-flokkanna, sem segir frá hér að framan.

Engin þessara stjórna lifði út heilt kjörtímabil, né heldur stjórn Gunnars Thoroddsens sem hann myndaði með Framsóknarflokknum og Alþýðubandalaginu gegn meirihluta sjálfstæðismanna.

Þriggja flokka ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar sprakk haustið 1988, en þá tóku þeir Steingrímur Hermannsson og Jón Baldvin Hannibalsson sig saman og mynduðu ríkisstjórn undir forsæti hins fyrrnefnda, þar sem þeir fengu Alþýðubandalagið undir forystu Ólafs Ragnars Grímssonar og síðar Borgaraflokk til liðs við sig í ríkisstjórn sem lifði út kjörtímabilið og hélt raunar meirihluta sínum í kosningunum 1991, naumlega þó.

Enginn áhugi var á að halda því samstarfi áfram að kosningum loknum. Í öllum þessum fjórum ríkisstjórnum glímdu ráðherrar við mikinn vanda í efnahagsmálum þjóðarinnar, sem aftur leiddu til erfiðleika í stjórnarsamstarfinu. Hvort samstarf í ríkisstjórn vinstri flokka gengi betur í dag, þegar efnahagsumhverfið er orðið allt annað, skal ósagt látið og eins hvort vinstri flokkunum tækist að viðhalda þeim stöðugleika sem ríkt hefur frá þjóðarsáttarsamningunum árið 1990.

Að fólk sé bærilega samstíga skiptir öllu svo árangur náist og má þá einu gilda úr hvaða flokki það kemur. Veldur hver á heldur, segir máltækið og sagan og fjarlægð tímans er glöggskyggn dómari.

Myndatexti: Meðan allt lék í lyndi. Steingrímur Hermannsson og Svavar Gestsson koma saman til ríkisstjórnar sumarið 1979.