Gerald Ford og Ronald Reagan stóðu báðir andspænis vopnuðum geðsjúklingum.

Bandaríkjaforsetarnir tveir, þeir Ronald Wilson Reagan (1911–2004) og Gerald Rudolph Ford (1913–2006), urðu báðir fyrir árásum geðtruflaðs fólks. Haustið 1975 var tvisvar ráðist á Ford með aðeins sautján daga millibili, af tveimur lítt vopnfærum konum, án sjáanlegs samhengis. Í lok mars 1981 var skotið á Reagan.

Texti: Sigrún Davíðsdóttir. Myndir: Ýmsir.

Samsærismaðurinn virtist fremja glæpinn til að ganga í augun á leikkonunni Jodie Foster. Þrátt fyrir morðið á John F. Kennedy 1963 lögðu báðir þessir forsetar ríka áherslu á að láta ekki hræðsluna við samsæri og árás hindra þá í að hitta fólk.

Hvorki þær Lynette Fromme og Sarah Jane Moore, sem veittust að Ford, né John Hinckley, sem skaut á Reagan, virðast hafa skotið á forsetana í stjórnmálalegum tilgangi.

Það er enginn hörgull á geðbiluðu fólki sem laðast að frægu fólki og sjúklegur áhugi á því á sér ýmsar birtingarmyndir. Það sem byrjar sem léttur áhugi, eins og að safna myndum og öðru efni, getur þróast úti í að fólk sé elt á röndum. Og maður þarf ekki að vera forseti Bandaríkjanna eða kvikmyndastjarna til að draga að sér athygli óheilbrigðra einstaklinga: það er varla til sú þula eða þulur eða veðurfréttamaður í Bretlandi og víðar sem ekki hefur verið ónáðaður af of áhugasömum aðdáendum. Nú orðið er lögreglan á verði gegn slíkum áhuga.

Gerald Ford Bandaríkjaforseti studdur af öryggisvörðum sínum.

Forsetinn sem var aldrei kosinn

Ferill repúblíkanans Fords var sérstakur að því leyti að hann varð varaforseti í október 1973 þegar Spiro Agnew neyddist til að segja af sér vegna mútu- og spillingarmála. Ford var farsæll þingmaður, kosinn af þinginu sem arftaki Agnews. Richard Nixon hafði verið kosinn forseti 1968 og endurkjörinn 1972.

Nixon neyddist til að segja af sér í ágúst 1974 sem forseti vegna Watergatemálsins og Ford varaforseti varð forseti. Hann var síðan tilnefndur forsetaefni í kosningum 1977, felldi þar Ronald Reagan, en tapaði kosningum fyrir demókratanum Jimmy Carter. Ford var því í þeirri sögulegu aðstöðu að hafa ekki verið kosinn forseti.

Á unglingsárunum voru íþróttir aðaláhugamál Fords eins og er svo algengt um Bandaríkjamenn og hann mátti varla vera að því að taka lögfræðipróf frá Yale vegna íþróttanna. Þetta var á árunum fyrir stríðið og Ford var einn þeirra sem álitu að Bandaríkin ættu ekki að blanda sér í átökin í Evrópu.

Árás Japana á Pearl Harbour í desember 1941 snarbreytti afstöðu hans eins og fleiri landa hans. Hann gekk í herinn, kom heim skreyttur heiðursmerkum og hafði nú skipt um skoðun á stöðu Bandaríkjanna í heiminum: þau áttu að beita sér. Þar með taldist hann til svokallaðra ‘alþjóðasinna’ í þeirri tvískiptingu sem lengi hefur einkennt afstöðu Bandaríkjanna til umheimsins um hvort þau eigi að beita sér á alþjóðavettvangi eða ekki.

Manson aðdáandinn Lynette Fromme leidd á brott.

Bergmál hippatímans

Haustið 1975 voru Bandaríkjamenn enn að komast yfir Watergatemálið, afsögn Nixons árið áður og umdeilda náðun Fords á forsetanum í september sama ár. Ford tók ákvörðun um náðun gegn ráðum nánustu samstarfsmanna. Margir litu svo á að Nixon hefði samið um náðun sem gjaldið fyrir afsögn. Náðunin þótti því dæmi um spillingu og samtrygginguna í Washington.

Ford leit hana öðrum augum og bar jafnan fyrir sig hæstaréttardóm frá 1915 um að náðun væri staðfesting sektar og að sá sem tæki við náðun játaði sig þá sekan. Árið 2001 heiðraði stofnun, sem kennd er við John F. Kennedy fyrrum forseta, Ford fyrir pólitískt hugrekki sem hann þótti hafa sýnt með náðuninni.

Úti í þjóðfélaginu gætti ýmissa strauma. Víetnamstríðið, sem hófst 1959, batt stjórn Fords enda á í apríl 1975. Hippar, rokk og jafnréttisbarátta sjöunda áratugsins lá enn í loftinu.

Lynette Fromme (1948) var millistéttarstúlka sem flosnaði upp úr skóla og fór á flakk 1969. Á ráfi í reiðileysi rakst hún á náunga að nafni Charles Manson (1934), smákrimma sem hafði alist upp við drykkjuskap og vandræði, verið síbrotamaður frá unga aldri og þegar sýnt af sér hrottaskap. Manson var nýkominn úr fangelsi og hafði kynnst ýmsum ungum stúlkum eins og Fromme.

Manson kallaði þau ‘fjölskylduna’, fann þeim sveitabæ í eigu gamals manns til að búa á og lánaði honum Fromme sem hjásvæfu gegn því að þau fengju að búa á bænum. Manson nuddaði sér líka utan í stjörnur eins og Dennis Wilson í Beach Boys, hafði lært að spila á gítar af einum samfanga og reyndi að nota sér sambönd til að láta taka upp lög með sér þótt hann kæmist ekki langt á því.

Í „fjölskyldu“ Mansons

Sumarið 1969 var Manson viðriðinn morð á tveimur mönnum sem hann átti í útistöðum við. Upp úr því fékk hann þá hugmynd að nú væri runninn upp tími dómsdags sem hann kallaði Helter Skelter, innblásið af Bítlalagi og Opinberunarbók Biblíunnar, þar sem svartir og hvítir áttu að berast á banaspjót. Fromme var ekki í hópnum sem Manson gerði út til að myrða þá sem bjuggu í húsi kvikmyndaleikstjórans Romans Polanski í Los Angeles og konu hans Sharon Tate sem var komin að því að eiga barn. Polanski var að heiman en hópurinn myrti Tate og fjóra aðra. Eina tengingin virðist vera sú að Manson hafði áður komið í húsið þegar það var leigt öðru fólki.

Daginn eftir var látið til skara skríða gegn forstjóra kjörbúðar og konu hans. Sem fyrr virðist val fórnarlambanna hafa verið tilviljun. Manson hafði komið í húsið við hliðina.

Fromme var ekki í hópi þeirra sem Manson gerði út til morðanna. Hún var þó yfirheyrð en var ekki samvinnuþýð og var ein í hópi fleiri ungmenna, einkum stúlkna, sem stöðugt héldu fram sakleysi Mansons. Hópurinn mætti við réttarhöldin, klæddist kuflum og markaði krossa og sólkross á enni sér líkt og Manson gerði sjálfur.

Næstu árin hélt Fromme hópinn með öðrum Manson-áhangendum. Hjón sem slógust í hópinn fundust látin með dags millibili en það mál virðist ekki hafa verið upplýst. Að morgni 5. september 1975 kom hún, klædd í rauðan kyrtil og með byssu innan klæða, í garð í Sacramento í Kaliforníu þar sem hún bjó. Ford forseti kom þar sama dag og Fromme sagði síðar að hún hefði ætlað að reyna að ná tali af forsetanum til að ræða friðun trjáa.

Í staðinn dró hún upp byssu sem hún beindi að forsetanum en áður en hún náði að skjóta var byssan slegin úr hendi hennar. Hún hrópaði að hún hefði ekki skotið, byssan var ekki stillt til að skjóta og tilgangurinn allur óljós. Fromme neitaði að vinna með verjendum sínum og var dæmd í lífstíðarfangelsi. Hún hefur ekki nýtt sér rétt sem hún hefur átt síðan 1985 til að fá mál sitt tekið upp. Hún flúði úr fangelsinu 1987, ætlaði að leita Manson uppi því hún hafði heyrt að hann væri veikur en það tókst ekki og hún var tekin föst eftir tvo daga. Fromme dvelur nú á lokaðri sjúkrastofnun. Manson situr enn í fangelsi og mál hans má ekki taka upp fyrr en 2012.

Sarah Moore, miðaldra kona með morðhugmyndir.

Annar „byltingarsinni“

Sarah Jane Moore (1945) var hjúkrunarkona og endurskoðandi og hafði átt fimm menn þegar hún upptendraðist af byltingarhugmyndum undir fertugt. Það var sagan af Patty Hearst, milljónaerfingjanum sem sjálfskipaður „frelsisher“ hafði rænt 19 ára gamalli í febrúar 1974 til að krefjast lausnargjalds fyrir. Hearst varð fræg fyrir að ganga til liðs við ræningjana – klassískt dæmi hvernig gíslar geta samsamað sig ræningjum sínum. Myndin af henni í herbúningi með vélbyssu er ein af frægustu myndum áttunda áratugarins.

Til að mæta kröfum ræninganna stóð faðir Patty fyrir matargjöfum til fátækra í Kaliforníu og Moore starfaði á vegum samtakanna sem dreifðu matnum. Moore var þó líka tengd FBI sem hafði kannað að henni væri treystandi. Skömmu fyrir tilræðið við Ford hafði hún verið tekin með ólöglega byssu sem var gerð upptæk en ekkert frekar aðhafst.
Moore kom að Ford utan við St Francis hótelið í San Francisco. Maður sem sá hana draga upp byssuna sló til hennar, skot hljóp úr byssunni og særði vegfaranda en kom ekki nálægt forsetanum. Hún var dæmd í lífstíðarfangelsi en var látin laus um síðustu áramót. Hún hefur iðrast opinberlega og sagt að byltingarórar hafi villt um fyrir sér.

Mikil ringulreið skapaðist þegar John Hinkley reyndi að ráða Ronald Reagan af dögum árið 1981.

Leikaraforsetinn

Repúblikaninn Reagan var forseti Bandaríkjanna á árunum 1981-1989 og hluti af arfleifð hans, fyrir utan efnahagsbreytingar, er endalok kalda stríðsins. Fundur Reagans og Gorbatsjovs, forseta Sovétríkjanna, í Höfða í Reykjavík í október 1986 var liður í því ferli. Reagan lét af embætti í janúar 1989 en um haustið sama ár hrundi Berlínarmúrinn.

Reagan var af millistéttarfólki kominn og æska hans markaðist af trú og frjálslyndri afstöðu til blökkumanna sem var ekki algengt á þeim tíma. Móðir hans var glaðlynd og bjartsýn, en þeir eðlisþættir þóttu síðar einkenna soninn. Hann tók háskólapróf í hagfræði og félagsfræði en leiðin lá í skemmtanaiðnaðinn.

Eftir herþjónustu í seinni heimstyrjöld, sem hann gegndi heima fyrir vegna sjóndepru, hellti hann sér út í verkalýðsmál leikara. Hann var kvæntur leikkonunni Jane Wyman í átta ár en hjónabandinu lauk meðal annars vegna stjórnmálaáhuga hans. Hann er eini forseti Bandaríkjanna sem hefur verið tvíkvæntur; Reagan giftist svo annarri leikkonu, Nancy Davis.

Stjórnmálaferilinn hóf Reagan í Demókrataflokknum en eftir kjör Johns F. Kennedys gekk hann í Repúblikanaflokkinn. Flokksskiptin skýrði hann þannig að hann hefði ekki yfirgefið flokkinn heldur flokkurinn hann – gott dæmi um orðheppni Reagans. Hann varð ríkisstjóri í Kaliforníu 1967–1975 en forsetaembættið kom fljótt í hug hans. Hann var frambjóðandi 1968 og 1976 en það var ekki fyrr en 1980 sem hann náði útnefningu sem frambjóðandi flokksins og sigraði Jimmy Carter, þáverandi forseta.

Stjörnuruglaður morðingi

John Hinckley (1955) var sonur efnaðra foreldra en fékk fljótt á sig auðnuleysisbrag, flosnaði upp úr námi og reyndi síðan árangurslaust að komast áfram sem tónlistarmaður í San Francisco. Hann var upp á fjölskylduna kominn, bjó ýmist heima eða að heiman, meðal annars í Hollywood. Þar fékk hann þvílíkt dálæti á kvikmyndinni Taxi Driver og virðist hafa samsamað sig lögreglumanninum í myndinni  sem fær það hlutverk að gæta tólf ára vændiskonu sem leikin var af Jodie Foster.

Þetta þróaðist út í óheilbrigðan áhuga á Foster sem hann hafði samband við, hringdi í og skrifaði. Hún var við nám í Yale sem Hinckley reyndi líka að stunda en hún kærði ágengni hans til skólayfirvalda. Hann fór þá að ímynda sér að hann yrði henni samboðinn ef hann gerði eitthvað stórbrotið, hugleiddi að ræna flugvél og elti um árabil Jimmy Carter forseta á röndum.

Í lok mars 1981 fór Hinckley til Washington og fylgdist með dagskrá forsetans. Þegar Reagan var að koma af fundi á Hilton-hótelinu 31. mars var Hinckley í þrönginni fyrir utan, steig fram og náði að skjóta sex skotum áður en hann var afvopnaður. Þrír menn særðust áður en síðasta kúlan hrökk af bíl og í forsetann sem tók ekki eftir að hann hefði særst fyrr en hann hóstaði upp blóði í bílnum. Kúlann hafði farið í lungun.

Af dæmigerðum reagönskum galsa sagði Reagan við skurðlækninn að hann vonaðist til að hann væri repúblikani og fékk það svar að í dag væru þeir allir repúblikanar. Reagan slapp með skrekkinn en James Brady, sem var blaðafulltrúi forsetans, hefur verið í hjólastól síðan og beitt sér fyrir takmörkun byssuleyfa.

Öll árásin var fest á filmu, meðal annars af CNN sem var nýtekin til starfa. Það fyrsta sem Hinckley spurði lögregluþjónana var hvort árásin yrði sýnd í sjónvarpinu. Í fórum hans fannst bréf til Foster þar sem hann sagðist vonast til að henni þætti mikið til um gerðir hans.

Hinckley var dæmur ósakhæfur vegna geðbilunar sem var umdeild niðurstaða. Hann hefur verið á hælum síðan en fengið að heimsækja fjölskyldu sína síðari árin. Hvort áhugi hans á Foster hefur dvínað er óljóst, en hann hefur verið staðinn að því að safna efni um hana.

Ef John Hinckley hefði tekist ætlunarverk sitt hefði heimurinn farið á mis við heitið Reaganomics, þótt vísast hefðu breytingarnar sem kenndar eru við Ronald Reagan orðið, Margaret Thatcher forsætisráðherra Breta farið inn á braut einkavæðingar og þær kenningar smátt og smátt orðið jafnviðurkenndar og raun ber vitni.

Reagan greindist með Alzheimer-sjúkdóminn 1994, og skrifaði mikið og fjallaði um þennan sjúkdóm sem markaði síðustu æviár hans. Hann lést 2004 og þykir hafa verið einn af áhrifamestu Bandaríkjaforsetum síðustu aldar.