Texti: Sigurður Bogi Sævarsson, Myndir: Ýmsir.

Persónuleg átök og metnaður eru í flestum tilvikum undirrót sérframboða í íslenskum stjórnmálum síðustu áratugi. Alla jafna eiga framboð þessi sameiginlegt að vera liðssafnaður um einstaka menn sem orðið hafa undir í sínum flokkum í átökum af einhverjum toga. Viðkomandi hverfa á braut og eindregnustu stuðningsmenn þeirra fylgja með. Flökkukindur og fallkandídatar úr öðrum flokkum ganga oft til liðs við þá. Í kjölfarið hefst undirbúningur að nýju framboði og kynnt er stefnuskrá sem gjarnan er útþynnt stefnuskrá þess flokks sem frumherjinn kemur úr. Pólitískur niðursuðumatur, ef þannig má að orði komast. Í kosningum fær framboðið oft fjóra til fimm menn kjörna, enda þótt skoðanakannanir hafi á fyrri stigum gefið vísbendingar um mun meira fylgi. Eftir kosningar lendir framboðið oftast í stjórnarandstöðu og deyr drottni sínum, jafnvel áður en kjörtímabilið er á enda, þótt undantekningar sanni þá reglu eins og fjallað er um í þessari grein.

Sérframboð og skyndiflokkar hafa bæði komið á hægri og vinstri væng íslenskra stjórnmála. Framboðin eru þó fleiri á vinstri vængnum, enda virðist fylgispekt við Sjálfstæðisflokkinn eindregari en gerist á vinstri ásnum. Ósagt skal hins vegar látið hver vegna svo er. Í þetta sinn lítum við á sögu tveggja stjórnmálaafla sem komu og fóru en mörkuðu hvort með sínum hætti spor í íslenskri pólitík.  

Feðgarnir Jón Baldvin (í miðjunni) og Hannibal (til hægri). Hannibal var forystumaður í Samtökum frjálslyndra og vinstri manna. 

Sameina lýðræðissinnaða jafnaðarmenn

Samtök frjálslyndra og vinstri manna voru stofnuð árið 1969. Tildrögin má rekja aftur til ársins 1967 þegar hinn frægi Tónabíósfundur Alþýðubandalagsins var haldinn. Þar var kosið á milli tillögu Hannibals Valdimarssonar – og þeirra sem töldust í frjálslyndari armi flokksins – um að Jón Baldvin Hannibalsson skipaði fjórða sætið á lista flokksins í Reykjavík og tillögu Einars Olgeirssonar og fylgismanna hans um að Ingi R. Helgason lögfræðingur skipaði sætið. Síðarnefnda tillagan sigraði með yfirburðum. Niðurstaðan varð til þess að Hannibal snerist til varnar. Hann hafði þá verið þingmaður Vestfirðinga, en flutti sig nú til Reykjavíkur og fór í sérframboð undir merkjum I-listans, einskonar hjáleigu frá Alþýðubandalaginu. Í desember þetta sama ár sagði Hannibal hins vegar skilið við Alþýðubandalagið. Var hann utan flokka næstu misseri en var kjörinn formaður Samtaka frjálslyndra og vinstri manna við stofnun þeirra í nóvember 1969. 

Yfirlýstur tilgangur með stofnun Samtaka frjálslyndra og vinstri manna var að sameina alla lýðræðissinnaða jafnaðarmenn í einum flokki. Fljótt varð ljóst að flokkurinn ætti fylgi að fagna, til að mynda meðal ungs vinstri sinnaðs menntafólks, sem hafði afskrifað Alþýðuflokkinn vegna langs samstarfs hans við Sjálfstæðisflokkinn í Viðreisnarstjórninni og hugnaðist ekki Alþýðubandalagið sakir tengsla þess við kommúnistaríkin í austri. Sömuleiðis hafði Hannibal Valdimarsson mikið persónufylgi, eins og kosningaúrslitin á Vestfjörðum vorið 1971 vitnuðu um. Hannibal sneri aftur vestur og þar fengu Samtökin 24,7% greiddra atkvæða og Hannibal komst á þing með glans og tók Karvel Pálmason, kennara og lögregluþjón í Bolungarvík, með sér sem landskjörinn þingmann. Á landsvísu fékk flokkurinn alls 8,9% greiddra atkvæða og fimm menn kjörna. Þeir voru, auk þeirra sem framan eru nefndir, Björn Jónsson varaforseti ASÍ, Bjarni Guðnason prófessor og Magnús Torfi Ólafsson sem um þær mundir reið á öldufaldi aðdáunar alþjóðar sakir afburða frammistöðu í spurningakeppni Útvarpsins. Magnús Torfi var fyrrverandi ritstjóri Þjóðviljans en var um þessar mundir starfsmaður Bókabúðar Máls og menningar. 

Felldu Viðreisnarstjórnina

Hin stóru tíðindi kosninganna 1971 voru að Viðreisnarstjórnin missti meirihluta sinn á Alþingi, en slíkar aðstæður höfðu þá ekki komið upp síðan 1927 þegar stjórn Íhaldsflokksins undir forsæti Jóns Þorlákssonar féll.  Landslagið var því gjörbreytt og Kristján Eldjárn forseti Íslands hafði í hendi sér hver formanna stjórnmálaflokkanna fengi umboð til stjórnarmyndunar. Eftir viðræður við flokksformennina fól forseti Ólafi Jóhannessyni, formanni Framsóknarflokksins, umboðið. Engu að síður voru Samtök frjálslyndra og vinstri manna í lykilaðstöðu, en innan flokksins var tekist á um tvær meginleiðir, það er hvort ganga skyldi til samstarfs við Alþýðuflokk og Sjálfstæðisflokk og endurreisa Viðreisnarstjórnina eins og Hannibal vildi – ellegar fara í vinstra samstarf. Viðhorfin voru annars mjög mótsagnakennd því „ ... þótt Hannibal segðist í nafni Samtaka frjálslyndra og vinstri manna koma viðreisnarstjórninni frá og sameina jafnaðarmenn voru vægast sagt litlir kærleikar á milli hans og forystumanna Alþýðubandalagsins,“ segir Guðni Th. Jóhannesson sagnfræðingur í bókinni Völundarhús valdsins þar sem segir frá stjórnarmyndunum í forsetatíð Kristjáns Eldjárns. 

Það var líka umdeilt í Framsóknarflokknum hvaða leið skyldi valin, þótt ráðandi öfl í flokknum væru áfram um að komast í ríkisstjórn eftir tólf ára eyðimerkurgöngu. Þannig voru ýmsir í ungliðahreyfingu Framsóknarflokksins, menn eins og Ólafur Ragnar Grímsson, rétt eins og menn í Samtökunum áfram um að „ ... brjóta upp flokkaskipunina og mynda einn stóran og öflugan vinstri flokk – áður en gengið yrði frá myndun ríkisstjórnar. Var það óraunsætt því slíkt gerist ekki með skjótum hætti í reynd, en myndun nýrrar ríkisstjórnar var mjög aðkallandi,“ segir Vilhjálmur Hjálmarsson í sögu Eysteins ráðherra Jónssonar, Eysteinn í stormi og stillu. 

Bjarni Guðnason er þekktastur fyrir „rumpulýðs“-ræðu sína árið 1974.

Varnarlið, landhelgi og skuttogarar

Heill mánuður leið frá kosningum vorið 1971 uns tókst að koma saman starfhæfri ríkisstjórn. Þá höfðu Samtök frjálslyndra og vinstri manna horft til hægri og vinstri á víxl, en niðurstaðan varð vinstri stjórn Framsóknar, Alþýðubandalags og Samtakanna undir forsæti Ólafs Jóhannessonar. Hún tók við völdum 14. júlí. Fyrir hönd Samtakanna settust í ríkisstjórn þeir Hannibal, sem varð félagsmála- og samgönguráðherra, og Magnús Torfi fór í menntamálaráðuneytið. Var gengið svo frá málum að Hannibal yrði ráðherra fyrsta kastið en Björn Jónsson tæki svo við keflinu „ ... þegar hæfilega þætti liðið á kjörtímabilið,“ eins og Magnús Torfi segir í afmælisriti Ólafs Jóhannessonar, Ólafsbók.

Þrjú mál bar öðrum hærra í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, Ólafskveri sem einhverjir nefndu svo. Þau voru að varnarliðið færi úr landi og landhelgin yrði færð út í fimmtíu mílur. Byggðamálin voru einnig áberandi, ekki síst skuttogaravæðingin svonefnda. Hún hafði hafist skömmu áður en nú kom skuttogari í nánast hvert þorp. Útfærsla landhelginnar var samþykkt með 60 samhljóða atkvæðum á Alþingi og hrint í framkvæmd með tilheyrandi þorskastríði við Breta. Varnarliðið fór hins vegar hvergi, enda studdu margir innan Framsóknarflokksins veru þess. Sömuleiðis hafði undirskriftasöfnunin Varið land og andstaða ýmissa borgaralegra afla við fyrirhugaða brottför hersins mikil áhrif á viðhorf almennings í hermálinu. 

Rumpulýður og aulabárðar

Eftir á að hyggja „ ... virðist mér enginn vafi á að upp hafi verið lagt til stjórnarsamstarfsins 1971 af helst til mikilli bjartsýni á getuna að ráða framvindu efnahagsmála,“ segir Magnús Torfi í Ólafsbók. Verðbólga jókst mjög og Vestmannaeyjagosið dró ekki úr hræringum í efnahagsmálum. Verðbólgan fór á meiri hraða en við varð ráðið. Björn Jónsson, sem varð ráðherra sumarið 1973 þegar Hannibal dró sig í hlé, sat ekki í ráðherrastól nema tæpt ár því þegar kom að því að grípa þyrfti til ráðstafana í efnahagsmálum taldi hann sig ekki geta stutt stjórnina lengur og baðst lausnar. Varð úr að þrír af fimm þingmönnum flokksins fylgdu honum og Bjarni Guðnason yfirgaf flokkinn raunar með þeim orðum að kalla þá Hannibal og Björn „rumpulýð“ og „aulabárða“. Með þessu var meirihluti stjórnarinnar fallinn og hinn 8. maí 1974 rauf Ólafur Jóhannesson þing samkvæmt umboði forseta og boðað var til þingkosninga. Stjórnin sat hins vegar fram í ágúst og á þeim tíma sinnti Magnús Torfi einnig félagsmála- og samgönguráðuneytum – og var samgönguráðherrann sem klippti á borða brúnna miklu yfir Skeiðarársand sem opnuðu hringveginn.

Í kosningunum sumarið 1974 vatnaði undan Samtökunum. Þau fengu aðeins 4,6% greiddra atkvæða og tvo menn kjörna, þá Karvel og Magnús Torfa, sem nú var orðinn flokksformaður. Engu að síður hafði flokknum bæst liðsstyrkur úr hinni svonefndu Möðruvallahreyfingu; útlagadeild ungliða Framsóknarflokksins þar sem Ólafur Ragnar Grímsson var fremstur í flokki. Það dugði þó ekki til að efla flokkinn og þegar leið svo á kjörtímabilið fóru liðsmenn Samtakanna hver á fætur öðrum að tygja sig til brottfarar og sumir reyndu fyrir sér í öðrum flokkum, en aðrir hættu hættu öllum afskiptum af pólitík – rétt eins og gengur. Í kosningunum 1978 fékk flokkurinn 5,3% atkvæða en engan mann kjörinn og var lagður niður ekki löngu síðar. 

Björn Jónsson var á sjúkrahúsi þegar vinstri stjórnin sprakk.

„Ég er fyrirgreiðslumaður“

Saga Alberts Guðmundssonar var fæstu lík. Eftir glæsilegan knattspyrnuferil með stórliðum í Bretlandi, Ítalíu og Frakklandi í um áratug sneri hann aftur heim og hóf árið 1956 rekstur heildverslunar í Reykjavík. Margvísleg félagsstörf leiddu til þess að Albert hóf stjórnmálaafskipti fyrir Sjálfstæðisflokkinn. Hann var kjörinn í borgarstjórn 1970 og á þing fjórum árum síðar. 

„Ég er fyrirgreiðslumaður í pólitík. Það sem ég tek að mér fyrir kjósendur eru aðalatriði,“ segir Albert í viðtalsbók við Gunnar Gunnarsson fréttamann sem út kom árið 1982. Þar lýsir hann meðal annars ferli sínum og pólitískum viðhorfum og segir ennfremur: „Ég hef gefið kost á mér í stjórnmálin til þess að þjóna fólkinu en ekki til þess að þjóna duttlungum kerfisins,“ segir Albert sem lýsti sjálfum sér sem fulltrúa litla mannsins í þjóðfélaginu og festist sú nafngift við hann. Og litlu mennirnir kusu Albert. Hann átti sterkt bakland eins og kom í ljós í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins haustið 1986 þar sem hann var kjörinn í efsta sæti listans. 

Sá vermir reyndist þó skammgóður. 

„Sprengdi Sjálfstæðisflokkinn í loft upp“

Í mars 1987, örfáum dögum áður en framboðsfrestur rann út, birti Helgarpósturinn frásögn þess efnis að maðkar væru í mysu Alberts; að tekjur sem heildverslun hans fékk meðan hann var fjármálaráðherra frá 1983 til 1985 hefðu ekki verið taldar fram til skatts eins og vera bar. Þessar frásagnir kveiktu elda. Þorsteinn Pálsson formaður Sjálfstæðisflokksins gerði Albert að víkja úr ríkisstjórn þótt gert væri ráð fyrir að hann sæti áfram í efsta sæti listans. „Þetta er tvöfalt siðgæði. Þarna átti að nota vinsældir Alberts Guðmundssonar til að fylkja liði um D-listann í Reykjavík en reka karlinn jafnframt úr ráðherrastóli. Þessu neitaði fólkið að kyngja,“ segir Ásgeir Hannes Eiríksson í bókinni Ein með öllu, óformlegri sögu Borgaraflokksins.

Þáttur fjölmiðla í tilurð Borgaraflokksins var stór og jafnframt umdeildur. Sú söguskoðun er almenn að Borgaraflokkurinn hafi fæðst í sjónvarpsviðtali. Á Stöð 2 þann 24. mars 1987 lýsti Þorsteinn Pálsson því yfir að Albert kæmi ekki til greina sem ráðherraefni flokksins eftir kosningar. Þessi ummæli voru borin undir Albert, sem á sama tíma sat í viðtali í Sjónvarpinu hjá Ingva Hrafni Jónssyni og Halli Hallssyni, og sagði hann að svona gæti Þorsteinn ekki sagt.  „Eins og ég er settur út í dag þá getur verið að þeir þurfi á mér að halda næst,“ sagði Albert við sjónvarpsmenn. 

Þáttur þessi var mjög umdeildur sakir þess hve milda meðferð Albert fékk og Ingvi Hrafn tekur öðrum þræði undir það í bókinni Þá flaug Hrafninn þar sem hann segir frá störfum sínum sem fréttastjóri Sjónvarps. Úrslitum hafi hins vegar ráðið þau ummæli Þorsteins Pálssonar að Albert gæti ekki orðið ráðherra að nýju. 

„Þar með kveikti hann í púðrinu sem sprengdi Sjálfstæðisflokkinn í loft upp,“ segir Ingvi. 

Feðgarnir Ingi Björn og Albert komust báðir á þing fyrir Borgarflokkinn.

Hulduherinn á fleygiferð

En þegar hér var komið sögu í miklu fjölmiðlaleikriti var undirbúningur að framboði Alberts hafinn af krafti. Sama dag og hin frægu sjónvarpsviðtöl fóru í loftið gekk Hreggviður Jónsson í dómsmálaráðuneytið og sótti um listabókstafinn S. Helena dóttir Alberts, sem lengi hefur verið búsett í Bandaríkjunum, kom heim til að vinna að framboði föður síns og Hulduherinn fór á fleygiferð og malaði grimmt. Stuðningsmenn Alberts úr forsetakosningunum 1980 gáfu sig fram og félagar hans í íþróttahreyfingunni létu ekki sitt eftir liggja. „Sérframboð Alberts varð til á örfáum klukkustundum,“ segir Steingrímur Hermannsson í ævisögu sinni.

Framboðsfrestur rann út föstudaginn 26. mars og á þeim fáu dögum sem til stefnu höfðu verið, voru settir saman framboðslistar í öllum átta kjördæmum landsins. Frambjóðendur komu úr ýmsum áttum. Sumir áttu sér pólitíska fortíð á vettvangi Sjálfstæðisflokksins, til dæmis þeir Júlíus Sólnes sem hafði náð líklegu varaþingmannssæti í prófkjöri Sjálfstæðismanna á Reykjanesi, en tók efsta sæti á lista Borgaraflokksins þar. Óli Þ. Guðbjartsson, leiðtogi sjálfstæðismanna á Selfossi í áraraðir, fór fyrir lista á Suðurlandi. 

Aðrir tóku sæti á listum beinlínis til að styðja við Albert, ellegar hugnaðist þeim sú stefna framboðsins; það er borgaraleg sjónarmið og mild hægri stefna. Þegar Albert var svo spurður í Morgunblaðinu um hvort sá byr sem Borgaraflokkurinn virtist njóta markaði varanlegar breytingar á flokkakerfinu sagði hann að þetta gæti „ ... þýtt ákveðna stefnubreytingu frá nýfrjálshyggju til mýkri samskipta manna, sem er meira í átt við stefnu Sjálfstæðisflokksins eins og hún var“, og bætti við að fólk væri þreytt á flokksræði.  

Sjö menn á þing

Í vikunni fyrir kosningar gerði DV á fylgi þeirra stjórnmálaafla sem í framboði voru og mældist fylgi Borgaraflokksins þar vera 12,1%. Í kosningunum 25. apríl varð niðurstaðan 10,9% fylgi, sem þó dugði til að flokkurinn fékk sjö menn kjörna, þá Albert Guðmundsson,  Júlíus Sólnes, Óla Þ. Guðbjartsson, Inga Björn Albertsson, Guðmund Ágústsson, Hreggvið Jónsson og Aðalheiði Bjarnfreðsdóttur.

Eftir langt þóf sumarið 1987 náðu Sjálfstæðis-, Framsóknar- og Alþýðuflokkur saman um myndun ríkisstjórnar, undir forsæti Þorsteins Pálsonar. Sú stjórn náði hins vegar aldrei flugi né ráðherrar hennar saman um brýn viðfangsefni. Saga þessarar stjórnar verður ekki rakin hér, en svo fór að haustið 1988 sprakk stjórnarsamstarfið og Framsóknar- og Alþýðuflokkur tóku saman um samstarf við Alþýðubandalagið undir forsæti Steingríms Hermannssonar. Þingmeirihlutinn var hins vegar eins tæpur og frekast mátti verða og þegar fram í sótti hófust bollaleggingar um að fá Borgaraflokkinn til samstarfsins, sem gekk eftir haustið 1989. Albert var hins vegar ósáttur og þurfti ýmsar tilfæringar og baktjaldamakk svo kapallinn gengi upp. Þannig var honum árið 1988 boðin staða sendiherra Íslands í París. Um síðir þekktist hann það boð og hélt utan í apríl 1989. Borgaraflokkurinn gekk til liðs við ríkisstjórnina um haustið, sem öðlaðist með því traustan þingmeirihluta til að sitja út kjörtímabilið.  

Skepnan risið gegn skapara sínum

„Þegar skepnan hafði risið gegn skapara sínum og Albert Guðmundsson greinilega orðinn ósáttur við liðsmenn sína, þótti mér sem utanríkisráðherra vel til fundið að nýta forna frægð atgervismanns meðal almennings í Frakklandi með því að bjóða honum að gegna starfi sendiherra Íslands þar í landi. Þannig lauk ferli hins aðsópsmikla en umdeilda einleikara íslenskra stjórnmála með virðulegum hætti,“ sagði Jón Baldvin Hannibalsson í minningargrein um Albert.

Borgaraflokkurinn fékk tvö ráðuneyti þegar hann kom inn í ríkisstjórn haustið 1989. Júlíus Sólnes tók við nýstofnuðu umhverfisráðuneyti og Óli Þ. Guðbjartsson varð húsbóndi í ráðuneyti dóms- og kirkjumála. Þegar leið á kjörtímabilið var þó ljóst að bakland Borgaraflokksins var að fjara út. Þeir Ingi Björn Albertsson og Hreggviður Jónsson ákváðu fremur en að styðja ríkisstjórna að stofna Frjálslynda hægri flokkinn haustið 1989 og gengu til liðs við  Sjálfstæðisflokkinn fáum misserum síðar. Þannig missti Borgaraflokkurinn smám saman styrk sinn og bauð ekki fram í þingkosningunum vorið 1991. Júlíus, Óli og fleiri fóru í framboð undir merkjum Frjálslyndra, sem fengu þó aðeins 1,2% fylgi. Undir lokin var Albert kominn að minnsta kosti hálfa leiðina í sinn gamla Sjálfstæðisflokk, þótt allt eins líklegt þætti að hann reyndi fyrir sér í sérframboði í borgarstjórnarkosningunum 1994. Til þess kom þó aldrei því Albert féll frá skyndilega frá í apríl það ár, þá nýlega kominn heim úr fjögurra ára Parísardvöl.  

Fjórflokkur fastur í sessi

Hér mætti segja frá fleiri stjórnmálaöflum sem enst hafa skemur en í upphafi var ætlað. Bandalag jafnaðarmanna fékk fjóra menn kjörna í þingkosningunum 1983, en þrír af þeim gengu til liðs við Alþýðuflokkinn þegar stofnandans Vilmundar Gylfasonar naut ekki lengur við. Kvennalistinn, sem bauð fram í fernum kosningum, fyrst 1983, og náði allgóðum árangri en fór aldrei í ríkisstjórn. Þjóðvaki Jóhönnu Sigurðardóttur fékk fjóra þingmenn í kosningunum 1995 en gekk fljótt inn í samstarf jafnaðarmanna sem varð upptaktur að Samfylkingu. Með nokkurri einföldun má kannski segja að Samfylkingin sé arftaki Alþýðuflokksins, enda virðist fjórflokkakerfið á Íslandi fastara í sessi en flestir ætla, hverjar sem ástæður þess eru. Frjálslyndi flokkurinn sem Sverrir Hermannsson stofnaði 1998 til að berjast gegn kvótakerfinu lifir þó enn. Margrét dóttir stofnandans og fleiri eru hins vegar komin í Íslandshreyfinguna – og ætla sér þar stóra hluti.