Sigrún Davíðsdóttir heldur hér áfram umfjöllun sinni um tilræði við stjórnmálamenn. Að þessu sinni segir hún frá morðinu á  Olof Palme forsætisráðherra Svía, sem hefur aldrei verið upplýst, og á Önnu Lindh utanríkisráðherra. Morðingi hennar fannst fljótt og er nú vistaður á geðsjúkrahúsi.

Texti: Sigrún Davíðsdóttirm myndir: Ýmsir.

„Bara að þetta verði ekki önnur gáta eins og Palme-morðið." Þetta var setning sem heyrðist víða í Svíþjóð þegar það spurðist út að kvöldi 10. september 2003 að Anna Lindh utanríkisráðherra Svía væri helsærð eftir banatilræði fyrr um daginn.

Morðið á  Olof Palme forsætisráðherra hefur legið eins og mara á Svíum síðan 28. febrúar 1986 - var það samsæri eða bara verk geðtruflaðs manns? Morðingi Lindhs er truflaður á geði þó að serbneskt þjóðerni hans hafi hugsanlega átt þátt í óvild hans í garð Lindh.

Bæði Palme og Lindh voru jafnaðarmenn sem mikið bar á, jafnt heima sem heiman. Ferill Lindh var örugglega aðeins á byrjunarreit þó hún hefði þegar náð langt - fæstir efuðust um að hún ætti eftir að verða flokksleiðtogi og forsætisráðherra, auk þess sem störf á erlendum vettvangi hefðu vísast blasað við ef hún hefði horft í þá átt.

Olof Palme var fæddur árið 1927. Hann var myrtur á götu úti í Stokkhólmi að kvöldi 28. febrúar árið 1986.

Palme: Aðdáun og hatur

Olof Palme var stjórnmálamaður sem vakti aðdáun stuðningsmanna og hatur andstæðinga - það stóð engum á sama um skoðanir hans og manninn sjálfan. Kjell-Olof Feldt, flokksbróðir Palmes, samstarfsmaður og fyrrum fjármálaráðherra, hefur sagt frá heimsókn þeirra í tennisklúbb þar sem Palme átti örugglega fáa stuðningsmenn: „Það var óþægilegt að sjá hatrið sem skein í augum fólks í salnum þegar það kom auga á Palme." Á flokkssamkomum var það þó oftast botnlaus aðdáun sem blasti við í augum fólks.

Jafnaðarmaðurinn Palme fæddist 1927 á Östermalm í Stokkhólmi, yfirstéttarhverfi og það var ekkert í uppruna hans sem benti í jafnaðarmannaáttina. Ýmsir hafa giskað á að þessi bakgrunnur hafi gert Palme enn harðsnúnari en ella því honum hafi fundist hann þurfa að sýna svo óyggjandi væri hvar hugur hans væri, hafi orðið að vera meiri jafnaðarmaður en aðrir. Hann var ár í framhaldsnámi í Bandaríkjunum, fór á puttanum um landið en las svo lögfræði við Stokkhólmsháskóla.

Stjórnmálin urðu fljótt í fyrsta sæti og þar hafði hann allt til að bera sem til þurfti: snöggur að svara fyrir sig, fluggáfaður, vel að sér og fljótur að hugsa. Það sem andstæðingunum gat sviðið var hve ósvífinn hann gat verið - eða eins og Feldt hefur sagt þá dugði honum ekki að leggja andstæðinginn í gólfið heldur þurfti hann að ganga svo frá honum að andstæðingurinn næði heldur ekki andanum.

Palme var annálaður baráttumaður og ræðumaður, tendraðist upp á fundum og í samræðum við fólk en kom alls ekki jafn vel fyrir í nærmynd sjónvarpsins þar sem kaldblá augun gátu virst stingandi og yfirbragðið hrokafullt. Hann var líka þekktur fyrir hirðuleysislegt útlit, leit alltaf út eins og hann hefði sofið í fötunum, bindið skakkt og hárið ógreitt. Samstarfsmenn hans sáu um að koma honum til rakara við og við þegar þeim þótti hárið orðið of bítlalegt.

Hann varð einn af drengjum Tage Erlanders, leiðtoga jafnaðarmanna, og var löngu orðinn landsþekktur stjórnmálamaður þegar hann varð forsætisráðherra 1969, 42 ára að aldri sem á þeim tíma þótti bráðungur aldur í því embætti. Í þessari umferð sat hann fram á 1976, varð svo aftur forsætisráðherra 1982 og var í því embætti þegar hann var myrtur að kvöldi 28. febrúar eftir að hafa verið á bíó með Lisbet konu sinni.

Stjórnmálamaður kalda stríðsins

Palme var þekktur formælandi þriðja heimsins, hafði ferðast víða, heimsótti Castro á Kúbu, talaði máli Tékka þegar skriðdrekar Sovétmanna rúlluðu inn í Prag 1968 og ögraði Bandaríkjamönnum með því að taka þátt í mótmælagöngum gegn Víetnamstríðinu á þeim tíma þegar slagorð eins og „heimsvaldastefna" var daglegt tungutak.

Palme barðist hatrammlega gegn útbreiðslu kjarnorkuvopna, talaði gegn stjórn Francos á Spáni, gegn aðskilnaðarstefnunni í Suður-Afríku og studdi málstað Palestínumanna. Á þessum tíma var Robert Mugabe vonarstjarna í Afríku og Palme var vinur hans - það væri óneitanlega forvitnilegt að vita hvaða skoðun Palme hefði á Mugabe núna og á heiminum yfirleitt.

Hvaða augum sem menn líta hlutleysi Svía í seinni heimsstyrjöldinni þá hafa Svíar látið meira til sín taka á sviði alþjóðastjórnmála en aðrar Norðurlandaþjóðir og á sínum tíma var Palme holdtekning þessara afskipta, þekktur hvort sem var á Indlandi, Suður-Afríku eða Kúbu.

Þessi alþjóðlegu umsvif hans ýttu enn undir skarpa afstöðu til hans hvort sem var heima eða heiman. Víða um heim eru nú götur og torg sem bera nafn hans - vitnisburður um áhrif og álit.

Þundlyndir áður en hann var myrtur

Vinir og samstarfsmenn hans hafa sagt frá því að Palme hafi verið þunglyndur mánuðina áður en hann dó, hann hafði lent í útistöðum við sænsk skattayfirvöld og þó þau mál leystust honum í hag virtist honum hafa fatast áhuginn hvort sem það hefði orðið til lengdar eða ekki.

Hann var ekki mikið gefinn fyrir öryggisverði og þegar hann brá sér út með fjölskyldunni kaus hann iðulega að vera án þeirra. Þannig var það líka kvöldið þegar einhver kom aftan að honum og skaut tveimur skotum. Annað hæfði Palme sem lést rúmri klukkustund síðar. Hitt skotið særði Lisbet konu hans lítillega. Þau hjón áttu tvo syni.

Böndin bárust fljótt að Christer Pettersson, vandræðamanni og smákrimma og þegar Lisbet var látin líta á nokkra menn var það Pettersson sem hún benti á sem morðingjann. Hann var tekinn fastur rúmum tveimur  árum síðar en látinn laus þar sem ekki þótti sannað að hann væri morðinginn. Vitnisburður Lisbet þótti orka tvímælis og óvíst hver tilgangur hans gæti hafa verið. Morðvopnið hefur heldur aldrei fundist svo óyggjandi sé. Í fyrra fannst byssa í stöðuvatni nokkru sem einhver hafði bent á sem morðvopnið en byssan var of illa farin til að hægt væri að skera úr um hvort svo væri.
 
Óupplýst morð

Pettersson dó 2004 en kærasta hans gömul hefur sagt að hann hafi játað fyrir sér morðið og sama hafa fleiri sagt. Í þætti í sænska sjónvarpinu í fyrra var fullyrt að hann væri morðinginn en hefði ætlað að myrða eiturlyfjasala sem hann átti í útistöðum við og sem oft var á ferli þar sem Palme var myrtur en farið mannavillt. Þessi kenning hefur síðan verið dregin í efa í sænskum fjölmiðlum og eftir stendur að morðið er óupplýst og morðvopnið ófundið.

Ýmsar kenningar eru um að morðið hafi átt sér stjórnmálalegar orsakir - giskað á kúrdíska aðskilnaðarsinna, indversk tengsl vegna vopnasölu Svía þangað, aðskilnaðarsinna í Suður-Afríku, Rauðu herdeildina þýsku, sænska ofstækismenn og jafnvel CIA.

Líkt og samsærið til að myrða de Gaulle Frakklandsforseta og morðið á John F. Kennedy hafa leitt af sér tvær góðar kvikmyndir, Dag sjakalans og JFK, hefur einnig verið búin til spennumynd um Palme-morðið, „Sista kontrakten", þar sem látið er að því liggja að andstaða Palmes við kjarnorkuvopn hafi verið ástæðan og að skuggabaldrar sænskra yfirvalda og CIA hafi staðið að því.

Meðan málið er óupplýst verða Svíar að gera upp við sig hvort þeir álíta morðið á Palme hafa verið einkaframtak smákrimma eða átt rætur að rekja til samsæris um að binda endi á afskipti Palmes af heimsmálunum.

Við minningarathöfnina um Palme hélt ung og upprennandi stjórnmálakona ræðu og sagði að það væri hægt að myrða fólk en ekki hugmyndir. Engan óraði fyrir því að tæpum tveimur áratugum síðar ættu sömu örlög eftir að binda endi á ævi ræðukonunnar, Önnu Lindh.

Anna Lindh fæddist árið 1957. Hún var myrt í verslunarmiðstöðinni NK í miðborg Stokkhólms hinn 10. september árið 2003.

Utanríkisráðherra með bros á vör

Anna Lindh var eins og flestir hugsa sér norrænar konur, lagleg, með hressilegt yfirbragð, hrein og bein. Hún var einstaklega hláturmild og margar myndir eru til af henni hlæjandi. Hún tók sjálfa sig heldur ekki hátíðlega en tók stjórnmálin föstum tökum.

Hún hafði á fáum árum unnið hug og hjörtu landsmanna sinna, hvort sem þeir voru eldheitir jafnaðarmenn, eins og hún, eða á annarri stjórnmálaskoðun. Það lá beint við að hún yrði arftaki Göran Perssons þegar hann hætti. Sjálf hafði hún látið að því liggja að hún hefði ekki áhuga á leiðtogasætinu þar sem hún vildi geta sinnt fjölskyldunni meira, eiginmanni og tveimur sonum.

Sama hafði hún látið í veðri vaka varðandi utanríkisráðherraembættið en hafði tekist af einstakri eljusemi að sameina starfið og einkalífið með fjölskyldunni þar sem fjölmiðlum var aldrei hleypt að. Maður hennar var Bo Holmgren héraðshöfðingi, sem er embætti sem svipar til íslenskra sýslumanna, og þau áttu tvö börn.

Lindh fæddist 1957, pabbi hennar var listamaður, mamman kennari. Árið 1969 varð Palme leiðtogi jafnaðarmanna og hreif hina tólf ára gömlu Lindh með sér svo hún gekk í flokkinn. Hún hugleiddi að fara út í blaðamennsku en lauk svo prófi í lögfræði 1982 og var kosin á þing sama ár, varð umhverfisráðherra 1994 og utanríkisráðherra 1998 þar til hún lést.

Ein fyrsta utanlandsferð hennar sem utanríkisráðherra var á Balkanskagann og það þótti einkennandi fyrir hana að hún vildi ekki aðeins hitta alla þá aðila sem réðu þarna heldur sá til þess að hún fengi að hitta venjulegar fjölskyldur, ganga um götur og heyra skoðanir fólks. Hún hafði líka einstaka hæfileika til að muna eftir fólki og hvar hún hefði hitt það. Og enginn sem hitti hana gleymdi henni.

Á erlendum vettvangi voru ýmsir eldri karlmenn sem ráku upp stór augu þegar þessi glettnislega unga kona settist í sænska stólinn en undrunin breyttist fljótt í aðdáun, bæði vegna persónulegra eiginleika hennar, þekkingar á málefnum og næms stjórnmálaskyns.

Á minningarsamkomu um hana kom best í ljós hvernig henni hafði verið tekið erlendis þegar áhrifamenn eins og Kofi Annan, þáverandi aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, og Colin Powell, þáverandi utanríkisráðherra Bandaríkjanna, mættu; báðir greinilega mjög harmi slegnir.

Hatur og brjálsemi

Lindh var alltaf vel klædd og hafði mikinn áhuga á tísku og fatnaði þótt það þætti annars engin gömul jafnaðarmannadyggð. Síðdegis 10. september 20034 skrapp hún með vinkonu sinni í NK, stóra vöruhúsið í miðborg Stokkhólms, í göngufæri við utanríkisráðuneytið. Lindh var eins og Palme; hún áleit enga þörf á því að vera alltaf með lífverði með sér og það var heldur ekkert sem benti til hættu.

Þessa dagana stóðu yfir heitar umræður um sænska evruaðild, þjóðaratkvæðagreiðsla um málið 14. september, Persson forsætisráðherra treysti mjög á Lindh sökum vinsælda hennar og hún var óþreytandi að tala fyrir evrunni. Núna ætlaði hún að finna sér eitthvað til að vera í í sjónvarpskappræðum. Í vöruhúsinu veittist maður að henni, lagði til hennar með sveðju og hún hné niður helsærð meðan maðurinn flýtti sér í burtu. Hún var með meðvitund, bað vinkonu sína að hringja í eiginmanninn en um nóttina lést hún af áverkunum.

Það náðust myndir af tilræðismanninum og tveimur vikum síðar var Mijailo Mijailovic tekinn fastur. DNA-próf á hnífnum sem hann kastaði frá sér og fötum sannaði gjörðir hans. Hann er af serbneskum ættum, hefur verið óstöðugur á geði og þegar hann játaði nokkrum mánuðum síðar sagðist hann hafa verið veikur þessa dagana, ekki hafa sofið, heyrt raddir og farið inn í bæ með hníf með sér. Þegar hann sá Önnu Lindh réðst hann á hana. Ekkert bendir til að hann hafi setið fyrir henni heldur að ódæðið hafi verið skelfileg tilviljun brjálaðs manns þó hann virðist hafa vitað hver hún var og borið til hennar haturshug. Mijailovic var dæmdur í ævilangt fangelsi og síðan til vistunar á geðsjúkrahúsi.

Það er lítið af skeleggum stjórnmálakonum og sjónarsviptirinn af Önnu Lindh er því enn meiri. Hún hafði þegar látið svo ærlega til sín taka en ferill hennar hefði án efa orðið langur og farsæll ef brjálsemi óviðkomandi manns hefði ekki komið í veg fyrir að svo yrði.