Þó nokkrum sinnum var reynt að ráða Hitler af dögum. En Charles de Gaulle var þó enn umsetnari af morðingjum. Talið er að gerðar hafi verið 31 tilraun til að ráða hann af dögum.

Texti: Sigrún Davíðsdóttir. Myndir: Corbis.

Það er vinsælt umhugsunarefni að hugleiða ýmsa ‘ef’-möguleika mannkynssögunnar – ef og ef hitt og þetta hefði gerst. Ein vinsælasta ‘ef’ spurningin er hvað hefði gerst ef tilræðin við Adolf Hitler (1889–1945) hefðu tekist. Líklega hefði maður komið í manns stað en sá sem hefur spunnið þessa spurningu einna lengst er rithöfundurinn Robert Harris í spennusögunni ‘Fatherland’, sem gerist í Evrópu tuttugu árum eftir að Hitler sigraði í seinni heimstyrjöldinni.
Þótt nokkrum sinnum væri reynt að ráða Hitler af dögum var Charles de Gaulle (1890–1970) þó enn umsetnari af morðingjum. Talið er að gerðar hafi verið 31 tilraun til að ráða hann af dögum.

Misheppnaði listamaðurinn

Hitler var ekki Þjóðverji heldur Austurríkismaður sem kláraði ekki menntaskóla, reyndi að komast í listaakademíuna í Vín og arkitektúrnám en var hafnað. Margir hafa hugleitt hvort hann hefði látið þjóðernisstefnuna vera ef hann hefði haft listina að glíma við.

Hann flutti til München 1913, barðist í þýska hernum í fyrri heimstyrjöldinni þótt hann hefði gert allt til að komast hjá herskyldu í Austurríki. Eftir stríðið beindist áhugi Hitlers að stjórnmálum og hann laðaðist að þjóðernissinnuðum hópum sem kenndu gyðingum og kommúnistum um allt sem aflaga fór.

Ósigurinn í fyrri heimstyrjöldinni var Þjóðverjum mikið áfall – þeir höfðu átt von á stuttu stríði og tryggum sigri en margir andæfðu stríðinu. Vorið 1917 voru víða verkföll og haustið eftir gerðu sjóliðar í Kiel uppreisn sem breiddist út. Um veturinn sagði keisarinn af sér og í kjölfar þess var stofnað lýðveldi, kennt við Weimar. Ástandið í Berlín þótti of óstöðugt.

Kommúnistar stofnuðu þýska lýðveldið, kommúnistar lýstu yfir stofnun sósíalísks lýðveldis. Pólitísk launmorð voru daglegt brauð og í verðbólgunni upp úr 1920 dugði ekkert minna en hjólböruhlass af seðlum til að kaupa einn brauðhleif.

Í allri þessari óreiðu steig Adolf nokkur Hitler fram á sjónarsviðið í München 1923, var þá orðinn einvaldur og ‘Führer’ þjóðarsósíalista, sem gengu undir nafninu nasistar. Hann hvatti menn til uppreisnar og hefnda á öllum þeim sem hefðu svikið föðurlandið, einkum Gyðingum og kommúnistum en hann uppskar aðeins fangelsisdóm.

Upplausn og átök

Lífið í Berlín einkenndist af taumlausu skemmtanalífi, fátækt og atvinnuleysi. Heimskreppan 1929 kom illa við Þýskaland, Weimar-lýðveldið var í andarslitrunum, kommúnistar og sósíaldemókratar tókust enn á en nasistar voru nú þriðja aflið. Morð og átök voru daglegt brauð: 1932 létust 70 manns í 300 götuátökum á sex vikum. Nasistum varð vel ágengt í kosningum en kommúnistar voru þó enn sterkt afl. Sovétstjórnin lagðist gegn því að kommúnistar og sósíaldemókratar gerðu bandalag og það gerði nasistum leikinn auðveldari.

Í janúarlok 1933 varð Hitler kanslari þó að nasistar hefðu ekki meirihluta í þinginu. Þinghúsbruninn í lok febrúar varð enn frekari átylla til ofsókna þó sennilegt sé að nasistar hafi sjálfir kveikt í. Tólf þúsund kommúnistar voru handteknir. Joseph Göbbels, einn nánasti samstarfsmaður Hitlers, sagði í ræðu það ekki vera sitt verk að stunda réttlæti heldur yrði að eyða og útrýma. Þótt nasistar hefðu ekki þingmeirihluta lýsti Hitler yfir einveldi eins flokks – og nú var ekkert sem hindraði þá í að fylgja orðum Göbbels.

Næstu árin festu nasistar sig í sessi með brúnstökkum og sérsveitum eins og Gestapo, auk þess sem stjórn nasista braut gegn Versalasamningum og hervæddist. Hitler krafðist rýmis, ‘Lebensraum’, innlimaði Austurríki mótþróalaust 1938, innlimaði Súdetahéruðin tékknesku og réðst inn í Pólland 1939. Friðarsamningar við Breta voru sviknir og þar sem Bretar og Frakkar höfðu samið við Pólverja um aðstoð leiddi árás á Pólland til stríðs.

Andóf í hernum

Í þýska hernum mætti Hitler ekki eintómri aðdáun og þar bjó andófið um sig. Þegar á árunum 1938–1939 höfðu nokkrir þýskir yfirmenn í hernum í huga að koma Hitler fyrir kattarnef. Þeir sáu fram á heimsstyrjöld sem þeir vildu koma í veg fyrir. Það dró þó meðal annars úr þeim kraftinn að sjá linku Breta í garð Hitlers.

Barbarossa-áætlunin var í bígerð frá 1941 undir forystu Hennings von Tresckow herforingja sem byggði upp víðtækt net andspyrnumanna innan hersins. Þegar Hitler heimsótti Smolensk 1943 var ætlunin að láta til skarar skríða en andspyrnumönnum mistókst að sprengja upp flugvél Hitlers. Þeim tókst heldur ekki að ráða Hitler af dögum með sprengju á hersýningu í Berlín nokkrum dögum síðar. Um þetta leyti voru líklega í bígerð tvær aðrar árásir sem ekki tókust.

En bæði í hernum og utan hans sáu menn æ skýrar að Þjóðverjar stefndu í ósigur. Von Tresckow þekkti annan yfirmann í hernum, Claus von Stauffenberg greifa. Greifinn freistaði þess að ganga enn lengra. Hann undirbjó morð á Hitler sem átti að fylgja eftir með uppreisn hersins gegn stjórn nasista í áætlun sem kallaðist ‘Valkyrjan’. Það var þó hægara sagt en gert: Hitler var orðinn mjög var um sig, fór vart úr loftvarnabyrginu í Berlín og var stöðugt umkringdur Gestapo, leynilögreglunni.

Stauffenberg hafði verið hækkaður í tign og sat nú á fundum með Hitler. Nokkrum sinnum var hann með sprengju í töskunni en hætti við því aðstæður voru ekki réttar. En tíminn var að renna út, Gestapo komið á sporið. Á fundi í Rastenburg í Prússlandi 20. júlí brá Stauffenberg sér fram eftir að hafa skilið eftir tösku með sprengju. Þegar sprengjan sprakk flýtti hann sér ásamt aðstoðarmanni með flugvél til Berlínar. Þegar hann lenti frétti hann að Hitler hefði lifað af þó þrír aðrir hefðu látist.

Samsærið sem mistókst

Ýmsar skýringar eru á því af hverju Hitler lést ekki. Taskan var líklega við voldugan borðfót sem hugsanlega hefur hlíft Hitler. Einnig var sprengjan gerð fyrir loftvarnabyrgið en fundurinn var haldinn í bjálkakofa. Það hefði líka verið betra að nota tvær sprengjur eins og Stauffenberg hafði haft í huga og hugsanlega var taskan óvart færð frá Hitler.

Samsærismennirnir snerust hver gegn öðrum og fyrirhuguð uppreisn fór út um þúfur. Stauffenberg var tekinn af lífi sama kvöld í herbúðum í Berlín við götu sem nú heitir Stauffenbergsstræti. Banamaðurinn var annar samsærismaður sem vildi með þessu milda Hitler. Það kom þó fyrir lítið því hann var síðan tekinn af lífi fyrir að hafa vitað um samsærið. Von Tresckow svipti sig lífi og sama gerðu margir aðrir samsærismenn. Næstu vikurnar voru um fimm þúsund manns handteknir og 200 teknir af lífi, þó að þeir hafi ekki allir tengst samsærinu.

Ef áætlun Stauffenbergs og félaga hefði tekist má vel vera að styrjöldin hefði endað þarna tæpa ári fyrr en varð. Það hefði bæði sparað mannslíf og mannvirki því bandamenn áttu enn eftir að sprengja heilu borgirnar í loft upp. Hugmynd samsærismanna var að snúa sér til bandamanna, bæði til að draga ekki tapað stríð á langinn og eins vildu þeir binda enda á ógnarstjórn nasista, þeir vissu af útrýmingarbúðunum þótt tilvist búðanna væri enn ekki öllum kunn. Hitler varð þó ekki langra lífdaga auðið því hann framdi sjálfsmorð þegar Berlín var að falla í apríl 1945.

Stríðshetjan umdeilda

Glæsiferill Charles de Gaulle var hins vegar rétt að hefjast í lok heimsstyrjaldarinnar. De Gaulle var hermaður í húð og hár en laut þó ekki aga ef honum líkaði ekki stefnan. Hann barðist í fyrri heimsstyrjöldinni og gat sér gott orð. Þegar fór að líða á 4. áratuginn varð honum hernaðarstefna Frakka æ minna að skapi, hann skrifaði bækur og greinar gegn henni og fyrir vikið var frami hans í hernum ekki jafnmikill og hæfileikar hans gáfu tilefni til.

Seinni heimsstyrjöldin sýndi að hvort sem skoðanir hans hefðu bjargað Frakklandi frá því að falla svo skjótt fyrir Þjóðverjum eða ekki var franski herinn hvergi nærri undir það búinn að standast árás. De Gaulle var yfir herjum í Alsace en fékk ekki þann stuðning yfirvalda sem hann óskaði og var ósáttur við yfirstjórn hersins.
Þegar leið á sáu þó ýmsir að þessi hávaxni og ákveðni hermaður hafði mikið til síns máls og hann var gerður að aðstoðarhermálaráðherra í júní 1940. Þegar hann kom aftur til Parísar eftir fund í London höfðu orðið mannabreytingar í stjórninni sem nú leitaðist við að semja um vopnahlé við Þjóðverja. De Gaulle sá að þetta var sama og uppgjöf og þar sem hann vissi að hann yrði handtekinn ef hann viðraði skoðanir sínar fór hann strax aftur til London þar sem hann lýsti yfir stofnun franskrar útlagastjórnar. Seinna um sumarið var hann dæmdur til dauða fyrir frönskum herrétti.

De Gaulle tók þátt í starfi frönsku andspyrnuhreyfingarinnar og reyndi að skipuleggja starfið í einni hreyfingu sem tókst nærri því áður en Gestapo handtók nána samstarfsmenn hans. Hann flutti þá 1943 til Alsír sem var frönsk nýlenda. Þótt bæði Franklin Roosevelt Bandaríkjaforseti og Winston Churchill væru ósáttir við de Gaulle fyrir umsvif hans fékk hann að fylgja bandamönnum inn í París þegar borgin var leyst úr herkví Þjóðverja. Sama dag ávarpaði hann landa sína sem yfirmaður landsins og endurreisti stjórnsýsluna og lýðræðið í kjölfar stríðslokanna. Hann stýrði uppbyggingunni eftir stríð en dró sig í hlé 1953 þegar hans skeið virtist á enda.

Myrk ár, myrk saga

Frá Alsírárum de Gaulle hafði hann sterkar taugar þangað. Þegar leið á 6. áratuginn var sambandið við Alsír helsta deiluefni franskra stjórnmála. Franski herinn hafði verið þar, fyrst til að stilla til friðar en var í raun orðinn þátttakandi í stríði þar með 400 þúsund hermenn 1956. Frakkar notuðu napalm líkt og Bandaríkjamenn síðar í Víetnam og pyntingum var beitt. Stríðið olli ólgu í Frakklandi. Hernum fannst stjórnmálamennirnir ekki nógu harðir gagnvart Alsír og þá var aftur þörf fyrir de Gaulle sem nú var kjörinn forseti.

Þeir sem óskuðu eftir styrkri stjórn de Gaulle höfðu reiknað með því að hann berði niður allar uppreisnartilraunir í Alsír en reyndin varð önnur. Hvort hann hafi alltaf verið hlynntur sjálfstæði Alsírs er enn umdeilt en haustið 1959 orðaði hann sjálfsforræði Alsírs. Frakkar höfðu stýrt Alsír síðan 1830 og meðal þarbúandi Frakka og annarra Evrópubúa, svokallaðra ‘svartfætlinga’, var andstaðan gegn sjálfstæði landsins mikil. Um veturinn var nánast byltingarástand í Alsír því ‘svartfætlingarnir’ álitu frönsku stjórnina hafa svikið sig. Inn í átökin blönduðust átök innfæddra og hrikaleg hryðjuverk voru unnin í landinu.

De Gaulle náði þó tökum á ástandinu og í mars 1962 hafði samist við alsírska þjóðernissinna í Alsír um sjálfstæðismálin. Svartfætlingarnir álitu de Gaulle hafa svikið sig og stofnuðu leyniher í Alsír, Organisation Armée Secrète, OAS, sem stundaði hryðjuverk. En sömu öfl voru innan lögreglunnar: þegar Alsírmenn í París fóru í friðsamlega mótmælagöngu í október 1961 réðst lögreglan á þá. Upplýst var að tveir hefðu látist en fljótt var ljóst að það var fjarri lagi. Signa var rauð af blóði. Málið er enn viðkvæmt í Frakklandi en sagnfræðingar ætla nær lagi að lögreglan hafi drepið um 100 manns þennan dag og alls um 300 manns þetta haust.

OAS áttu stuðningsmenn innan franska hersins og víða í embættismannakerfinu. Þar voru því ýmsir sem vildu de Gaulle feigan, fyrir utan að OAS sóttist eftir lífi hans. Þótt öll sú saga sé flókin og óljós er ljóst að ýmsir hátt settir embættismenn og hermenn lögðu fæð á forsetann fyrir þátt hans í sjálfstæði Alsírs. En de Gaulle var ekki feigur.

Misheppnaðar morðtilraunir

Af 31 morðtilraun á de Gaulle voru aðeins fáar sem enduðu fyrir rétti. Samkvæmt bók eftir Pierre Démaret, fyrrverandi OAS-liða, og blaðamanninn Christian Plume tengdust þær allar Alsír utan ein. Sagan er makalaus saga um klaufaskap og óheppni. Ein áætlunin var til dæmis að fljúga lítilli flugvél á þyrlu forsetans en samsærismanninum fataðist þegar þyrla forsetans var bara ein margra þyrla sem fóru á loft á sama tíma. Annar samsærismaður ætlaði að myrða forsetann á ferð í Aþenu en þegar hann týndi skilríkjum sínum á skemmtistað um nótt gufaði sú fyrirætlun upp.

Antoine Argoud var liðþjálfi í franska hernum í Alsír og hafði á sínum tíma ekki stutt útlagastjórn de Gaulles. Þegar ljóst var að de Gaulle studdi sjálfstæði Alsír sagði einn frönsku herforingjanna í Alsír opinberlega að það hefðu verið mistök að kalla hann til valda. Þegar herforinginn var leystur frá embætti hvatti Argoud, samstarfsmaður hans, til uppþota. Í kjölfar þeirra var Argoud kallaður til Frakklands en hvernig sem á því stóð fór hann aftur til Alsír skömmu síðar og reyndi að efna til uppreisnar 1961 sem ekki tókst.

Argoud flúði til Kanaríeyja þar sem tveir þekktir franskir stjórnmálamenn slógust í hópinn. Þeir settu upp franska andspyrnuhreyfingu 1962 sem ætlaði að ráða de Gaulle af dögum en ári síðar hvarf Argoud og fannst bundinn og barinn í sendiferðabíl í París. Kannski rændi franska leyniþjónustan honum, eins og Argoud staðhæfði, eða að félagar hans úr OAS vildu losna við hann fyrir að bregðast sér eins og sá sem vísaði á hann fullyrti. Argoud var sleppt úr fangelsi í júní 1968 í stúdentaóeirðunum í París. Því heyrðist fleygt að de Gaulle hefði með því viljað að öfl innan hersins snerust ekki á sveif með stúdentum.

Argoud tengdist tilþrifamiklu tilræði í ágúst 1962 þegar bílalest forsetans ók á miklum hraða í gegnum úthverfi Parísar. Þrátt fyrir harða skothríð sluppu forsetinn og fylgdarliðið sem var mikil heppni því bíllinn var eins og sigti og skot allt í kring. Þegar de Gaulle horfði út úr mölbrotna rúðuna á hann að hafa sagt með ró: ‘Ja hérna, aftur?’

Sá sem skipulagði tilræðið var franskur verkfræðingur og yfirmaður í flughernum, Jean Bastien-Thiry. Hann var dreginn fyrir herrétt og dæmdur til dauða meðan þeir sem skutu á forsetann fengu fangelsisdóm. Dómnum yfir Bastien-Thiry var fullnægt innan viku sem var óvenjulegt og því hefur verið fleygt að háttsettir menn, nánir de Gaulle, hafi verið í vitorði með samsærismönnum.

Allar samsæristilraunirnar komu fyrir ekki því de Gaulle vantaði tæpar tvær vikur í áttrætt þegar hann lést 1970, rúmu ári eftir að hann dró sig í hlé frá stjórnmálaumsvifum.

Ein frægasta samsærismynd allra tíma, Dagur sjakalans, hefst á þessu tilræði við de Gaulle en afgangurinn af myndinni er annars skáldaður. Samsærissögur Hitlers eru enn efni í sagnfræðirannsóknir og skáldskap og ekkert lát á því að þessir tímar í sögu 20. aldar veki áhuga.